Thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế - di sản văn hóa phi vật thể của thế giới

Thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế - di sản văn hóa phi vật thể của thế giới

Thừa Thiên Huế 26.02.2020

Nhã nhạc là một loại hình âm nhạc mang tính bác học nhằm tạo sự trang trọng cho các buổi tế, lễ trong cung đình. Loại hình âm nhạc này thịnh hành dưới triều Nguyễn và trở thành một nét văn hóa rất đặc trưng của đất Huế nói riêng và Việt Nam nói chung.

Được viết bởi giangdt

ảnh 1.jpg

Cung đình Huế - nơi nghệ thuật nhã nhạc cung đình phát triển hưng thịnh (nguồn: Vntrip.vn)

Nhã nhạc cung đình Huế phát triển như thế nào?

Nhã nhạc là một cái tên khác của âm nhạc cung đình, là một loại hình âm nhạc chính thống, được xem là quốc nhạc và chỉ được sử dụng trong các cuộc tế, lễ của triều đình như Tế Giao, Tế miếu, Lễ Đại triều, Thường triều. Các triều đại quân chủ Việt Nam hết sức coi trọng, phát triển nhã nhạc, và loại hình âm nhạc này trở thành một biểu tượng cho vương quyền về sự trường tồn, hưng thịnh của triều đại.

i-nhã-nhạc-xưa-ADAM-Muzic

Đội nhã nhạc thời xưa. Ảnh: adammuzic

Nhã nhạc cung đình được hình thành từ thế kỷ 10 nhưng do hoàn cảnh lịch sử nên chưa có tư liệu để lại và đến thời Tiền Lê cũng vậy. Đến thời Lý - Trần, nhã nhạc được bộc lộ khá rõ qua các vũ điệu cung đình. Thời Trần, sinh hoạt ca múa thường tổ chức dàn Tiểu nhạc và Đại nhạc. Đến thời vua Lê Thánh Tông, nhã nhạc được ổn định và chính thức hóa ngôn ngữ âm nhạc truyền thống của Việt Nam và bắt đầu có sự phân biệt nhạc khí Cung đình với nhạc khí dân gian. Tới thời Lê, Mạc, Trịnh - Nguyễn, nhã nhạc bị suy thoái. Dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1623-1634), một hệ thống Lễ nhạc, Triều nhạc mới được lập ra.

i-nhã-nhạc-thời-Nguyễn-ADAM-Muzic

Đội nhã nhạc thời Nguyễn. Ảnh: adammuzic

Vào triều đại nhà Nguyễn tại cung đình Huế (1802 - 1945), nhã nhạc đạt đến độ mức điêu luyện và đỉnh cao. Các vị vua đời nhà Nguyễn đã dành sự ưu đãi tuyệt đối khi ban cho nhã nhạc một địa vị đặc biệt là âm nhạc chính thức của cung đình. Theo cách đó nhã nhạc đã chính thức trở thành biểu tượng về quyền uy và sự trường thọ của triều đại.

Hai tài liệu chủ yếu là Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (đầu thế kỉ XIX) và Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ của Quốc sử quán (giữa thế kỉ XIX) cho biết: Thời đó, nhiều nhà hát rạp hát lớn nhỏ của vua, đại thần và dân thường được xây dựng làm nơi biểu diễn nhạc cung đình, nhạc cổ điển, hát bội hay nhạc dân gian như: Minh Khiêm đường trong lăng Tự Đức, Duyệt thị đường trong hoàng thành, Cửu tư đài trong cung Ninh Thọ, rạp hát ông Hoàng Mười, nhà hát Mai Viên tại tư dinh thượng thư Đào Tấn...

i-tiểu-nhạc-tấu-cho-hoàng-hậu-Nam-Phương-năm-1973

Đội tiểu nhạc năm 1937 của Hoàng Hậu Nam Phương - vợ vua Bảo Đại. Ảnh: adammuzic

Thời vua Gia Long, một tổ chức âm nhạc cung đình lớn có tên Việt tương đội được thành lập với 200 nghệ nhân. Vua lại cho dựng đài Thông minh, một sân khấu ca múa nhạc và hát bội trong cung Ninh Thọ. Dưới thời vua Minh Mạng, vua đổi tên Việt tương đội thành Thanh bình thự, lập thêm một Đội nữ nhạc với 50 ca nữ, vũ nữ và dựng Nhà thờ các tổ sư nghệ thuật âm nhạc và hát bội Huế. Phía trước nhà thờ có một tấm bia, trên bia cho biết đời Minh Mạng, nghệ thuật âm nhạc, sân khấu phát triển tốt đẹp. Thời vua Tự Đức, nhã nhạc cung đình Huế đạt tới đỉnh cao. Tương truyền rằng, chính vua Tự Đức đã sáng tác bản "Tứ đại cảnh" nổi tiếng ngày nay. 

Từ năm 1858, thực dân Pháp bắt đầu xâm lược, các vua Nguyễn sau Tự Đức mất hết quyền bính, đời sống cung đình cũng vì thế mà tẻ nhạt, âm nhạc cung đình bị sa sút. Đến 31/8/1945, vua Bảo Đại thoái vị, nhã nhạc cung đình Huế tạm thời tan rã.

Từ sau năm 1975, Việt Nam có chính sách bảo tồn và phát triển nhã nhạc cung đình Huế.

ảnh 2.jpg

Dàn múa nhã nhạc cung đình thời nay (nguồn: Redsvn)

Nhã nhạc cung đình Huế có gì đặc biệt?

Nhã nhạc cung đình Huế. Video: 1001 Sắc Thái Việt

Các quy định về quy mô dàn nhạc, cách thức diễn xướng hay nội dung bài bản của nhã nhạc đều được quản lý và tuân thủ vô cùng chặt chẽ và nghiêm ngặt. Nó phản ánh tính quy củ qua các định chế thẩm mỹ rất cao, có khả năng phản ánh tư tưởng, quan niệm triết lý của chế độ quân chủ đương thời. Nhã nhạc thời xưa được hệ thống bài bản rất phong phú với hàng trăm nhạc chương được viết bằng chữ Hán. Các nhạc chương đều do Bộ Lễ biên soạn sao cho phù hợp với từng lễ nghi của triều đình. Các nhạc chương gồm có: Tế giao có 10 nhạc chương mang chữ Thành (nêu việc thành công), trong tế Xã tắc có 7 nhạc chương mang chữ Phong (được mùa), lễ Tế miếu có 9 nhạc chương mang chữ Hòa (hài hòa)...

ảnh 3.jpg

Biểu diễn nhã nhạc tại kinh thành Huế (nguồn: Vietravel)

Đặc biệt, tất cả các nhạc khí và nhạc cụ giá trị nhất của Việt Nam đều có mặt trong dàn nhạc cung đình như: Đại nhạc gồm 42 nhạc cụ (20 trống, 8 minh ca, 4 tù và bằng sừng trâu, 4 sa la, 4 đại sa, 2 tù và bằng ốc biển); Tiểu nhạc gồm 8 nhạc cụ (1 trống bản, 1 tỳ bà, 1 đàn nguyệt, 1 đàn nhị, 2 địch, 1 tam âm, 1 phách tiền); Huyền nhạc gồm 26 nhạc cụ (1 kiến cổ, 1 bác chung, 1 đại khánh, 1 bộ biên, 1 bác phụ...).

Nha-nhac-am-nhac-cung-dinh-1

Dàn nhạc cung đình. Ảnh: yesvietnam

Dàn nhạc cung đình thường có quy mô lớn và các chủng loại phong phú với đầy đủ các chủng loại như Bộ nhạc cụ hơi (sáo, kèn...); bộ dây (đàn nhị, nguyệt, tỳ bà, đàn tam...); bộ nhạc cụ màng rung (trống chiến, trống bảng, trống đại, trống bồng...); bộ nhạc cụ thể minh (chuông, xập xỏa, lục lạc, mõ sừng, sinh tiền, tam âm la, phách...).

Nhã nhạc cung đình Huế không chỉ có hệ thống âm nhạc mà còn bao hàm nghệ thuật biểu diễn. Các nghệ nhân trình diễn phải được rèn luyện một cách công phu và nghiêm ngặt. Các nhạc công phải chú ý lắng nghe nhau, đặc biệt là tiếng trống báo hiệu để vào "thủ," ra "vĩ" thật nhịp nhàng, ăn ý.

nhã nhạc 3(1)

Trình diễn nhã nhạc cung đình Huế. Ảnh: dulichhue.arttravel

Nhã nhạc không chỉ chứa đựng hệ thống âm nhạc dựa trên thang ngũ âm, mà còn bao hàm cả nghệ thuật biểu diễn. Nói đến nhã nhạc là nói đến kỹ thuật biểu diễn khí nhạc, trong đó mỗi nhạc cụ đều áp dụng một mức độ kỹ thuật điêu luyện nhất định.

Càng về sau này nhã nhạc càng chứng tỏ được tầm quan trọng của mình khi đã trở thành một phần thiết yếu của quá trình nghi lễ và mỗi năm nó được trình diễn trong toàn bộ thời gian của gần 100 buổi lễ khác nhau. Phong phú về cả nội dung lẫn tinh thần, nhã nhạc đã được xem như là một phương tiện liên lạc và bày tỏ tôn kính đến các vị thần linh và bậc đế vương.

ảnh 4.jpg

Âm nhạc cung đình là sự tổng hợp đa dạng từ nhiều yếu tố (nguồn: Sở du lịch Thừa Thiên Huế)

ảnh 5.jpg

Nhã nhạc cung đình thường góp mặt trong các chương trình mang tầm quốc gia (nguồn: Thế giới văn hóa)

Về cách thức tổ chức, một buổi nhã nhạc cung đình thời Nguyễn gồm có: 1 trống bản, 1 phách (sinh tiền), 2 sáo, 1 huyền tử (tức tam huyền tử, đàn tầm), 1 hồ cầm (đàn nhị), 1 song vận (nguyệt cầm), 1 tì bà, 1 tam âm là (chùm thành là bằng đồng 3 chiếc). Nhã nhạc kết hợp với múa cung đình. Ở triều Nguyễn, múa cung đình cũng vô cùng phong phú như: long, ly, quy, phượng, múa đèn, múa quạt.

Những cô gái thướt tha trong trong trang phục lễ nghi cung đình truyền thống uyển chuyển, nhịp nhàng trong từng điệu múa thể hiện rõ bản sắc văn hóa đậm đà Việt Nam chắc chắn sẽ khiến bạn phải trầm trồ.

ảnh 6.jpg


Nhã nhạc cung đình luôn mang đậm nét đặc sắc về văn hóa cũng như giá trị lịch sử to lớn (nguồn: Vntrip.vn)

Tầm quan trọng của nhã nhạc cung đình Huế

Vào ngày 7/11/2003 tại Paris, ông Koichiro Matsuura - tổng Giám đốc UNESCO chính thức công bố UNESCO đã ghi tên nhã nhạc cung đình Huế thuộc 1 trong 28 kiệt tác di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại lần thứ hai. Đây là di sản phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được công nhận vào danh mục này.

Mang ý nghĩa thanh tao, nhã nhạc cung đình Huế thường được trình diễn tại các lễ thường niên, bao gồm các lễ kỷ niệm và những ngày lễ tôn giáo cũng như các sự kiện đặc biệt của đất nước.

ảnh 7.jpg

Nhã nhạc cung đình Huế là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới (nguồn: Dân trí)

Huế đang ngày một phát triển và đưa ra những chương trình biểu diễn nghệ thuật cung đình Huế nhằm thu hút du khách trong nước và quốc tế. Mỗi buổi trình diễn nhã nhạc được tổ chức và dàn dựng vô cùng công phu bao gồm nhiều tiết mục cùng sự kết hợp với đa dạng các loại nhạc cụ. Tham gia buổi nhạc này bạn sẽ có cảm giác mình đang lạc vào chốn hoàng cung xa hoa mà cũng không kém phần uy nghi, trang trọng.

nha-nhac-am-nhac-cung-dinh-viet-nam

Mỗi buổi trình diễn nhã nhạc được tổ chức và dàn dựng vô cùng công phu bao gồm nhiều tiết mục. Ảnh: dulich24

Địa chỉ thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế

Nếu có dịp ghé thăm Huế, bạn hãy tìm tới nhà hát cổ Duyệt Thị Đường. Đây là nơi biểu diễn nhã nhạc cho du khách tham quan, thưởng thức. Những buổi biểu diễn nghệ thuật độc đáo này được tổ chức hai lần trong ngày để đảm bảo du khách có thể sắp xếp được thời gian đến thưởng thức: Buổi sáng từ 10h00 – 10h40, buổi chiều từ 15h00 – 15h40. Thời gian biểu diễn là 40 phút. Giá vé năm 2020 là 200.000 VNĐ/vé.

ảnh 8.jpg

Nhà hát Duyệt Thị Đường là nơi tổ chức nhã nhạc cung đình Huế. Ảnh: Homestay Huế)

Ngoài ra, du khách có thể tham gia vào chương trình Festival Huế được tổ chức 2 năm một lần vào những năm chẵn để thưởng thức các hoạt động văn hóa đặc sắc của nơi đây và đặc biệt là thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế. Festival sẽ có nhiều chương trình như : Đêm Hoàng cung, lễ tế Nam Giao, lễ Truyền lô và Vinh qui bái tổ, lễ hội áo dài, lễ hội biển, thả diều, thả thơ, diễn thơ, chợ quê ngày hội, cờ người, đua trải... Thời gian tổ chức Festival Huế thường là cuối tháng 4 đến đầu tháng 5.

Đến Huế, du khách nhất định nên một lần thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế để cảm nhận được nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam. Đây cũng là dịp để bạn hiểu hơn về mảnh đất cố đô có bề dày lịch sử.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia tiếng Việt

Huetourism

Khamphahue