Kỳ I: Khám phá văn hóa người Chăm hàng nghìn năm tại An Giang

Kỳ I: Khám phá văn hóa người Chăm hàng nghìn năm tại An Giang

Đồng Tháp - An Giang 25.03.2020

An Giang là tỉnh có số lượng lớn người Chăm sinh sống ở Việt Nam. Nghi lễ tôn nghiêm, phong tục tín ngưỡng huyền bí, ẩm thực, trang phục phong phú là những nét độc đáo trong văn hóa của người Chăm tại An Giang.

Được viết bởi giangvx

Giới thiệu về dân tộc Chăm

Người Chăm còn được gọi là người Chàm, người Chiêm, người Chiêm Thành… là một dân tộc sống chủ yếu ở vùng Đông Nam Á. Riêng tại Việt Nam, dân tộc Chăm đã tồn tại từ rất lâu. Trước kia, người Chăm có quốc gia độc lập kéo dài từ năm 192 đến năm 1832. Chăm Pa từng có 4 triều đại là: Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chiêm Thành, Panduranga. Lãnh thổ của Chăm Pa lúc bấy giờ trải dài từ dãy Hoành Sơn, Quảng Bình ở phía Bắc cho đến Bình Thuận ở phía nam và từ biển Đông cho đến tận miền núi phía Tây của nước Lào ngày nay. 

Chăm Pa hưng thịnh nhất vào khoảng thế kỷ 9 và 10. Sau đó, vương quốc này suy yếu dưới sức ép của nước Đại Việt từ phía Bắc và Đế quốc Khmer. Đến năm 1832, Chăm Pa chính thức bị sáp nhập và Việt Nam dưới triều vua Minh Mạng. Văn hóa Chăm Pa chủ yếu bị ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ với các công trình điêu khắc đá với những hiện vật hình linga còn tồn tại cho đến ngày nay.

nguoi-cham

Lãnh thổ Chăm Pa khi còn là quốc gia độc lập (màu xanh lá). Ảnh: alternatehistory

Ở Việt Nam hiện nay, người Chăm có khoảng 178.000 người, xếp thứ 14 về dân số trong cộng đồng các dân tộc. Người Chăm chủ yếu sống ở các tỉnh phía Nam, trong đó, An Giang là tỉnh có số lượng lớn người Chăm sinh sống  với khoảng 13.000 người phân bố chủ yếu tại 4 huyện: An Phú, Tân Châu, Phú Tân, Châu Phú. Các làng Chăm được lập ra dọc hai bên bờ sông Hậu, thượng nguồn của đồng bằng châu thổ sông Cửu Long từ rất lâu nên cuộc sống của họ gắn liền với mùa màng, sông nước.

nguoi-cham-1

Cộng đồng người Chăm. Ảnh: dantoc.vn

Những lễ hội văn hóa độc đáo của người Chăm

Một năm người Chăm có nhiều lễ lớn, bắt đầu từ lễ Tạ ơn vào mùng 10 tháng Chạp Hồi lịch (khoảng tháng 2 dương lịch), nhằm tỏ lòng biết ơn đối với vị cứu nhân của họ trong truyền thuyết thông qua việc cúng bái. Sau đó là lễ Cầu an vào đầu tháng 4 Hồi lịch (cuối tháng 7 dương lịch) với ý nghĩa cầu mong thánh Allah ban cho sức khỏe, bình an cùng mùa màng bội thu diễn ra.

nguoi-cham-2

Lễ cầu an của người Chăm. Ảnh: baotintuc

Đặc biệt hơn cả là tháng ăn chay Ramada bắt đầu 1 đến hết 30 tháng 9 Hồi lịch (khoảng tháng 11 dương lịch). Tập tục là những người trên 15 tuổi phải nhịn ăn từ lúc mặt trời mọc đến lúc mặt trời lặn nhằm truyền tải sự đồng cảm, chia sẻ, kính trọng đến những người nghèo khổ, khó khăn và bất hạnh trong cộng đồng. Những tín đồ kiên trì giữ giới luật sẽ chỉ ăn, uống trước bình minh và sau hoàng hôn.

nguoi-cham-3

Người Chăm thực hiện nghi thức tôn giáo trong tháng ăn chay. Ảnh: baoangiang

Người Chăm sẽ bước vào Tết lớn nhất trong năm là Roya Haji (tết của sự yêu thương và tha thứ) bắt đầu từ ngày 10/12 Hồi lịch (đầu tháng 8 dương lịch). Theo truyền thống, người Chăm sẽ đến thánh đường hành lễ, cầu xin tha thứ những việc đã qua. Bên cạnh đó, mỗi gia đình khá giả đều thực hiện nghi thức Kurbal là mua gia súc (bò, dê, cừu) để tế lễ, phân phát cho hộ nghèo trong làng cùng chia sẻ niềm vui ngày Tết Roya đầy yêu thương.

nguoi-cham-4

Người Chăm vui Tết Roya Haji. Ảnh: dangcongsan

Những kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hóa người Chăm

Hiện có nhiều thánh đường lớn nhỏ của người Chăm trên toàn tỉnh An Giang, trong đó nổi tiếng là thánh đường Mubarak tại xã Phú Hiệp, huyện Phú Tân. Đây là một trong những trung tâm sinh hoạt văn hóa, một công trình kiến trúc nghệ thuật rất độc đáo với đường nét riêng mang đậm tính tôn giáo của dân tộc Chăm.

nguoi-cham-5

Thánh đường Mubarak tại xã Phú Hiệp, huyện Phú Tân là một trong những công trình mang đậm tính tôn giáo của dân tộc Chăm. Ảnh:

Thánh đường được xây dựng với cửa chính hướng về phía Đông, phía trên có bốn tháp nhỏ một tầng đặt quanh bốn góc, chính giữa là tháp hai tầng với nóc hình bầu dục, phía dưới tháp có ngôi sao (biểu tượng của Hồi giáo) gắn chặt với bệ cứng hình trăng lưỡi liềm.

nguoi-cham-6

Bên trong thánh đường. Ảnh: chudu24

Tín đồ đạo Hồi tin rằng thánh Allah là vị thánh duy nhất, họ không thờ bất kỳ biểu thượng nào khác ngoài trăng và lưỡi liềm. Vì vậy các thánh đường thoạt nhìn khá đơn giản, không quá cầu kỳ nhưng không vì thế mà mất đi sự cao sang, trang trọng. Ngắm nhìn những thánh đường này du khách không khỏi liên tưởng đến các thánh đường lớn trên thế giới như Shiekh Zayed (UAE) hay Sultan Omar Ali Saifuddin (Brunei).

nguoi-cham-7

Cổng bên ngoài thánh đường. Ảnh: chudu24

Trang phục đặc trưng của người Chăm

Về khía cạnh trang phục, đàn ông Chăm giản dị trong bộ áo sơ mi và quần sarong màu trắng, xanh hoặc tím, đầu đội mũ trắng thường. Phụ nữ Chăm thường mặc những bộ sarong với tà áo dài, cổ áo hình trái tim, tay mang bít tất kín và đầu đội chiếc mũ Pưm đặc biệt che đi phần tóc.

nguoi-cham-8

Trang phục cho phụ nữ của người Chăm. Ảnh: wiki.vn

nguoi-cham-9

Trang phục cho nam giới của người Chăm. Ảnh: vanhien.vn

Trên những bộ trang phục là đường nét hoa văn phong phú được tạo ra từ bàn tay khéo léo của những người phụ nữ duyên dáng dịu dàng qua kỹ thuật thêu nổi, rua chìm truyền thống. Trong mỗi gia đình, khung cửi là vật không thể thiếu. Các thiếu nữ Chăm được gắn bó với nghề dệt vải, thêu thùa từ sớm, với bàn tay khéo léo của mình, họ dùng khung cửi để tạo ra những trang phục cho chính bản thân và cộng đồng, đồng thời cùng mang về nguồn kinh tế khi mang bán những sản phẩm đó. Phụ nữ Chăm vốn có nét đẹp riêng, cộng thêm bộ trang phục vừa huyền bí vừa kiêu sa lộng lẫy, tất cả tỏa lên sự sống động chứa khả năng thu hút mọi ánh nhìn.

Ẩm thực phong phú của người Chăm

Người Chăm không ăn thịt lợn và kiêng ăn thịt các loài có tính chất lưỡng cư. Nhưng điều đó không làm mất đi sự phong phú và đa dạng trong khẩu phần ăn của họ. Từ những bàn tay khéo léo và các phương thức chế biến sáng tạo, người Chăm tạo ra một nét ẩm thực riêng, phong phú của dân tộc mình với nhiều món ăn nổi tiếng.

Đầu tiên có thể nói đến món Tung lò mò là một loại lạp xưởng bò được làm từ thịt bò. Vỏ của lạp sườn là ruột bò được làm sạch. Với thịt bò, người Chăm lóc sạch xương và gân, lấy thịt đem ướp, sau đó xắt nhỏ. Gia vị làm món này gồm cơm nguội, tỏi, tiêu... Sau khi trộn đều, tất cả sẽ được nén vào ruột bò và đem phơi ngoài nắng 2-3 lần. Món này có thể nướng hoặc chiên trước khi ăn. Món này có vị ngọt mặn của lạp xưởng, vị thơm của thịt bò và vị cay cay của tiêu.

nguoi-cham-10

Món Tùng lò mò của người Chăm. Ảnh: danviet

Món cà ri chủ yếu được chế biến từ các nguyên liệu tự nhiên như dê, bò, cá nấu với bột cà ri. Đặc biệt món này dùng nước dừa thay bột ngọt, hương vị khá cay và béo. Cà ri sẽ ăn cùng cơm nị được nấu bằng gạo thêm nước cốt dừa cùng chút gia vị.

nguoi-cham-11

Món cà ri bò và cơm nị. Ảnh: kenh14.vn

Ngoài các món ăn mặn, người Chăm còn tạo ra nhiều món bánh ngọt độc đáo như bánh cô – âm, bánh chôm chôm, bánh ba nhân, bánh hột mít, bánh bò. Điểm chung của các món bánh này là đều có nguyên liệu chế biến từ gạo, đậu xanh, rượu.

nguoi-cham-12

Bánh hột mít của người Chăm. Ảnh: Phương Linh

Văn hóa Chăm có rất nhiều nét độc đáo thu hút du khách từ trang phục, ẩm thực cho đến văn hóa tâm linh... Chắc chắn bạn sẽ có những trải nghiệm thú vị khi đến thăm và khám phá dân tộc Chăm ở An Giang.