Cỗ lá - một nét ẩm thực độc lạ của người dân tộc Mường

Cỗ lá - một nét ẩm thực độc lạ của người dân tộc Mường

Hòa Bình 31.03.2020

Được tạo nên từ những nguyên liệu tươi ngon nhất, cách chế biến thuần túy nhất, mâm cỗ lá chính là một nét ẩm thực không thể thiếu trong cuộc sống của người Mường ở Hòa Bình. Vậy cỗ lá là gì và được chế biến như thế nào mà lại độc đáo đến vậy?

Được viết bởi nhunghtc

co-la

Cỗ lá - món đặc sản của người Mường. Ảnh: vietnamtravellog

Cỗ lá là đặc sản của người Mường. Cỗ lá được hiểu theo nghĩa sơ khai của người dân tộc Mường chính là mâm cỗ được bày gọn gàng, đầy ý tứ trên những chiếc lá chuối hay lá dong còn đượm hơi sương. Cỗ lá thường được dùng để đã khách hay mừng nhà mới, ma chay, cưới hỏi, mừng thọ... hoặc mỗi dịp Tết.

co-la-1

Nguyên liệu chính của cỗ lá là thịt lợn mán - Ảnh: Duongthuy1977

Món chính của cỗ lá là thịt lợn mán. Thịt lợn mán được nuôi thả nên thịt chắc và ngọt thơm. Thịt lợn được thui rơm trước khi chế biến để giữ được những hương vị tinh nguyên, thơm đượm mùi của núi rừng hoang dã. Sau đó, người ta biến thịt thành 3 món đặc trưng: Món hấp, món luộc và món nướng. Lý do cỗ lá được chế biến thành 3 món này mà không phải là món xào hay kho bởi theo quan niệm từ thuở xa xưa của dân tộc Mường, để khởi đầu một năm mới, món ăn sẽ được chế biến theo phương thức dân dã, mộc mạc nhất nhằm hướng đến một năm mới thật an lành. Không những thế, điều đó cũng thể hiện bản chất chân phương, tình cảm - lối sống mộc mạc, gần gũi với đất trời, với thiên nhiên của người dân tộc Mường. Chính vì thế, cỗ lá được xem như một biểu tượng văn hóa, thể hiện lối sống, ước mong và những gì dung dị, giản đơn nhất của người Mường.

co-la-2

Mâm cỗ lá gồm 3 món: món hấp, món luộc và món nướng. Ảnh: baodaidoanket

Sau khi hấp và luộc, thịt lợn được thái lát mỏng, đặt lên chiếc lá chuối rừng đã được hơ qua lửa. Thịt nướng thường được tẩm riềng, sả, mẻ nên có vị ngậy và thơm, món luộc được hòa quyện với món nướng làm cho món ăn ngon hơn, hấp dẫn hơn.

Mâm cỗ lá của người Mường không phải chỉ được sắp xếp sao cho bắt mắt, gọn gàng mà ẩn chứa trong đó còn là niềm tin tâm linh, văn hóa và nếp sống dân tộc. Mâm cỗ lá thường được bài trí trên chiếc mâm gỗ hình tròn hoặc hình vuông, mâm phải có chân - tượng trưng cho đất trời, cho sự tròn trịa, đủ đầy và cho niềm tin vững chãi, bền bỉ rất riêng của người Mường. Ngày nay người Mường có thể dùng mâm nhôm hoặc mẹt để thay thế nhưng không thể thiếu lá chuối lót bên dưới. Đầu tiên sẽ là tim, gan, lòng đã luộc chín rồi đến thịt luộc, thịt nướng. Trên cùng là vài miếng chả nướng than. Trong mâm cỗ sẽ không thể thiếu món cuốn được cuộn lại với giò lợn thái mỏng cùng hành lá, rau thơm. Ngoài ra, cỗ lá thường có thêm món ngách lãi được làm từ thịt mũi, tai, má lợn thái vừa ăn rồi trộn với muối, gừng, riềng và óc lợn. Đây là món độc đáo và đặc trưng nhất của ẩm thực Mường trong mâm cỗ lá.

co-la-3

Cỗ lá ngày xưa được bày trên mâm gỗ nhưng ngày nay người Mường thường dùng mâm nhôm hoặc mẹt tre. Ảnh: dulichtaybac

Xếp trên mâm cỗ là một ngọn lá và một chiếc mang lá ở trung tâm thể hiện cho sự tồn tại của đất và rừng. Phần ngọn của mâm cỗ lá được coi là nơi tượng trưng cho sự giao hòa của trời đất, là nơi người Mường xếp bộ lòng bao gồm gan xếp ở ngọn lá, tiếp theo phía dưới là dồi, sau đó đến dạ dày và ruột, mỗi thứ một hàng thật tinh tế và chỉn chu. Người Mường quan niệm phần ngọn và mép lá tượng trưng cho Mường Sáng - người sống, phần gốc lá và mang lá tượng trưng cho Mường Tối - những người Mường đã khuất. Chính vì thế, khi bày cỗ, phần ngọn lá sẽ hướng vào trong với ý nghĩa là món ăn cho người còn sống hoặc ngược lại để dâng cúng và tưởng nhớ những người đã khuất. Đây chính là một quy tắc rất riêng nhằm cầu mong những điều tốt lành và thể hiện tấm lòng tưởng nhớ đến tổ tiên của dân tộc Mường.

co-la-4

Xôi nếp được đồ từ gạo nương ngon và có thể có nhiều màu sắc đa dạng. Ảnh: dulichtaybac

co-la-5

Hạt dổi rang lên, giã nát trộn với muối rang tạo thành muối hạt dổi - gia vị chấm đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Ảnh: bachhoaxanh

Đi kèm với mâm cỗ không thể thiếu măng rừng và xôi nếp thơm ngon. Xôi nếp gạo nương được đồ chín tới và cũng được người con gái Mường tỉ mỉ gói vuông vức trong tàu lá chuối đã hơ lửa cho mềm. Xôi vừa dẻo, vừa thơm vừa hòa quyện với thịt lợn mán tạo nên hương vị núi rừng dung dị, gần gũi. Bên cạnh đó, mỗi mâm cỗ sẽ có 2-3 bát canh được nấu bằng cây chuối rừng non thái mỏng nấu với nước luộc lòng. Canh có vị ngọt đậm đà xen chút vị thanh mát giúp giảm vị ngấy cho mâm cỗ. Cuối cùng là gia vị muối hạt dổi gồm muối được rang lên sau đó trộn cùng với hạt dổi đã được nướng qua lửa hồng, giã nát. Muối hạt dổi thơm nồng là gia vị chấm không thể thiếu trong các bữa cỗ của người dân tộc Mường tại Hòa Bình.

co-la-7

Cỗ lá hấp dẫn. Ảnh: kynghiviet

Bình dị, gần gũi nhưng cũng vô cùng độc đáo và riêng biệt, mâm cỗ lá người Mường không biết từ bao giờ đã trở thành một nét văn hóa rất riêng và cũng là một nét ẩm thực mà bạn không nên bỏ qua khi du lịch Hòa Bình.