Múa rối nước - nghệ thuật độc đáo chỉ có ở Việt Nam

Múa rối nước - nghệ thuật độc đáo chỉ có ở Việt Nam

Hải Dương Thái Bình 20.04.2020

Múa rối nước được xem là dấu ấn văn hóa độc đáo tồn tại duy nhất ở Việt Nam. Bộ môn này gắn liền với đời sống nông dân mộc mạc, giản đơn nhưng lại rất thu hút khán giản nhờ cách thức biểu diễn.

Được viết bởi nhunghtc

Múa rối xuất hiện từ hơn 1.000 năm trước

Hiện nay chưa có tài liệu nào chứng minh nguồn gốc của múa rối ở Việt Nam. Chỉ có bia “Sùng Thiện Diên linh tự tháp” từ thời vua Lý Nhân Tông (năm 1121) có ghi rằng trò múa rối được biểu diễn mừng thọ nhà Vua. Điều này chứng tỏ múa rối đã có từ hơn 1.000 năm trước. Đây là hoạt động gắn liền với tín ngưỡng làng xã với 2 mục đích: lễ bái thờ thần Thành Hoàng làng và góp vui cho khách trảy hội. Múa rối có 2 loại hình là múa rối cạn và múa rối nước. Trong đó, nghệ thuật múa rối nước thu hút sự chú ý hơn cả bởi nét độc đáo trong hình thức biểu diễn.

mua-roi-nuoc-viet-nam

Nghệ thuật múa rối nước đã xuất hiện từ hơn 1.000 năm trước - Ảnh: dealtoday.vn

Lấy cảm hứng từ nền văn hóa lúa nước, múa rối nước được bồi đắp, hình thành từ tình cảm, tâm tư của người lao động. Nó tái hiện cuộc sống, ước vọng của nhân dân xưa kia. Manh nha từ những công cuộc chế ngự, cải tạo nước, rối nước thường được trình diễn vào các lễ hội mùa xuân và nghệ sĩ chỉ là những người nông dân chân chất. Ngày nay, múa rối nước đã sánh ngang với tuồng, chèo, đờn ca tài tử hay những bộ môn được đánh giá cao trong nền nghệ thuật sân khấu dân tộc. Đây cũng là nét văn hóa chỉ có ở Việt Nam.

mua-roi-nuoc-ha-noi-14

Ngày nay, múa rối nước đã sánh sang với tuồng, chèo hay những bộ môn được đánh giá cao trong nền nghệ thuật sân khấu dân tộc. Ảnh: traveloka

Múa rối nước - nghệ thuật dân gian độc đáo chỉ có ở Việt Nam

Múa rối thường diễn ra vào ban ngày và ở ngoài trời. Người ta biểu diễn múa rối ở dưới nước nên gọi là múa rối nước. Bia tháp Sùng Thiện Diên Linh có đoạn viết về múa rối nước: "...ở giữa sóng, một con rùa vàng nổi, lưng đội ba hòn núi. Rùa lội rù rờ trên mặt nước, lộ vân trên vỏ và rè bốn chân. Chuyển mắt nhìn lên bờ, miệng thì phun nước lên bến. Quay đầu hướng tới ngai vua mà cúi đầu chào… " (Theo Hoàng Xuân Hân - Lý Thường Kiệt, tập II).

Ngày xưa quân rối nước được làm từ các loại gỗ dai thớ, nhẹ như cây vông, cây sung - những loài cây mọc rất nhiều ở làng quê Việt Nam. Ngày nay, người ta hay dùng gỗ dổi, gỗ vàng tâm vì đặc tính dễ nổi trên mặt nước lại ít bị ngấm nước, mối mọt. Sơn của quân rối là từ nhựa cây sơn (Rhus succedaneum) chuyên dùng để sơn thuyền. Nghệ nhân điều khiến quân rối từ xa bằng 2 loại máy là dây và sào với các bàn máy từ đơn giản đến phức hợp. Ngoài ra còn có các hệ thống cọc, sào gỗ, sào tre, nhiều dây lớn nhỏ...

mua-roi-nuoc-viet-nam-2

Xưa kia, quân rối nước được làm từ các loại gỗ dai thớ, nhẹ như cây vông, cây sung - những loài cây có rất nhiều ở làng quê Việt Nam. Ảnh: Redsvn

mua-roi-nuoc-viet-nam-3

Ngày nay, người ta hay dùng gỗ dổi, gỗ vàng tâm vì đặc tính dễ nổi trên mặt nước lại ít bị ngấm nước, mối mọt. Ảnh: @frifemme

Nghệ nhân điều khiển rối nước phải ngâm nửa mình trong nước, đứng trong buồng điều khiển phía sau mành. Khi xưa, múa rối nước thường diễn ra với các nhạc cụ như não bạt, mõ, trống... Lời ca trong vở múa rối nước đều là ca dao, dân ca hay các vở kịch hát dân tộc.

mua-roi-nuoc-viet-nam-4

Những nghệ nhân rối nước thầm lặng sau bức mành - Ảnh: Redsvn

mua-roi-nuoc-viet-nam-5

Nghệ sĩ nhạc cổ truyền của sân khấu rối nước - Ảnh: bongsenwaterpuppet.vn

Người ta gọi sân khấu múa rối nước là thủy đình được chia làm 3 không gian gồm: buồng trò dựng giữa ao hồ, có mành che nghệ nhân đứng sau điều khiến; sân khấu là khoảng nước trước mành - nơi quân rối hoạt động; nơi người xem là sân trước và hai bên sân khấu, thường là dưới bóng cây quanh ao, hồ...

mua-roi-nuoc-ha-noi-13

Nơi diễn ra múa rối nước được gọi là thủy đình. Ảnh: traveloka

Những câu chuyện trên sân khấu rối nước

Mỗi câu chuyện trên sân khấu rối nước đều mang những ẩn ý, cảm xúc và ước mong riêng. Các câu chuyện rối nước đa dạng với hơn 30 tiết mục cổ truyền và hàng trăm, hàng nghìn tiết mục múa rối dân gian. Một số tiết mục múa rối nước phổ biến gồm:

- Các tích nêu gương anh hùng như Trần Hưng Đạo, Bà Trưng...

- Những trò chơi dân gian như đánh đu, lộn thang, đấu vật, đánh kiếm...

- Các trò ca ngợi thú làm nông như đánh cá, dệt cửi, giã gạo, xay lúa...

- Những vở chèo, tuồng như Tam quốc, Sơn hậu, Thị Mầu lên chùa...

mua-roi-nuoc-viet-nam-7

Câu chuyện năm dụng cụ âm nhạc - Ảnh: Bongsenwaterpuppet.com

mua-roi-nuoc-viet-nam-8

Công việc nhà nông - Ảnh: Bongsenwaterpuppet.com

mua-roi-nuoc-viet-nam-9

Lê Lợi trả gươm - Ảnh: Bongsenwaterpuppet.com

Trong đó, nổi bật nhất có lẽ chính là tích trò múa rối nước Tứ Linh - một vở rối nước công phu, được đầu tư kỹ thuật và cũng mang trong mình nhiều ý nghĩa tâm linh nhất.

mua-roi-nuoc-viet-nam-10

Tích trò múa rối nước Tứ Linh - Ảnh: bongsenwaterpuppet.vn

Tích trò múa rối nước tứ linh

Dưới triều nhà Nguyễn, múa tứ linh là tâm điểm trong các lễ Vạn Thọ, Thánh Thọ, Thiên xuân, Hưng Quốc Khánh Niệm với ngụ ý ước mong một cuộc sống bình yên.

Tiết mục múa rối tứ linh. Video: Youtube.

Múa rối tứ linh được tạo nên từ bộ tứ linh vật của dân tộc Việt Nam là: Long - Lân - Quy - Phụng. Mỗi linh vật đều thể hiện những ý nghĩa khác nhau. Long chính là con rồng đại diện cho quyền lực uy nghiêm của cả triều đình, nhà vua, người thống trị nhân dân thời bấy giờ. Chính vì thế, trong màn rối nước tứ linh, điệu múa của rồng bao giờ cũng thể hiện vóc dáng uy nghi sừng sững, uốn lượn, phun lửa trên sân khấu nước.

mua-roi-nuoc-viet-nam-11

Hình ảnh linh Long trên sân khấu rối nước - Ảnh: longlinkwaterpuppet.vn

Lân là biểu tượng của sức mạnh oai phong. Nếu Long là đại diện của nhà vua và cả một đế chế thống trị uy nghi thì Lân chính là vị tướng sĩ hùng dũng, mạnh mẽ và mãnh liệt. Long và Lân xuất hiện cùng nhau càng làm tăng nên không khí hào hùng trong vở diễn.

mua-roi-nuoc-viet-nam-12

Tái hiện linh vật Lân - Ảnh: Vietnamnet.vn

Linh vật không thể thiếu tiếp theo là Quy (Rùa) - biểu tượng của phúc lộc, của cải và sự thịnh vượng. Và cuối cùng là Phụng (phượng hoàng) - biểu tượng của sự tự do và vẻ đẹp hoa mỹ.

mua-roi-nuoc-viet-nam-13

Phượng hoàng - Ảnh: adventureoclock.com

Tương truyền rằng từ xa xưa, tứ linh Long - Lân - Quy - Phụng là hiện thể của 4 vị thần linh Thanh Long - Bạch hổ - Huyền vũ - Chu - đại diện của 4 chòm sao khắp bốn bể chân trời. Chính vì thế, điệu múa rối nước tứ linh được tạo nên không chỉ góp phần làm tăng không khí của những lễ hội quan trọng mà còn như một nghi thức nhằm bày tỏ lòng biết ơn của nhân dân với thần linh, ước mong trời đất thuận hòa, quốc thái dân an.

Hiện nay, tích trò múa rối nước tứ linh vẫn được biểu diễn tại nhiều điểm du lịch văn hóa hấp dẫn như tại: Bảo tàng dân tộc học Việt Nam, phường múa rối nước Longlink, nhà hát múa rối nước Thăng Long…

Ai từng hòa mình vào không gian rối nước - những điệu múa uyển chuyển, hấp dẫn trên nền nhạc dân gian đậm đà chất Việt cũng đều dậy lên những cảm xúc riêng biệt và khó quên. Một lần đến Việt Nam, bạn đừng bỏ qua việc thưởng thức môn nghệ thuật dân gian độc đáo này.