Độc đáo làn điệu hát Then - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Độc đáo làn điệu hát Then - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Thái Nguyên - Lạng Sơn Bắc Kạn Cao Bằng 10.04.2020

Việt Nam là đất nước 54 dân tộc anh em cùng sống, mỗi một dân tộc mang những bản sắc văn hóa riêng. Các tỉnh miền núi phía Bắc của Việt Nam là khu vực sống chủ yếu của dân tộc Tày, Nùng và Thái. Họ có nền văn hóa độc đáo, tiêu biểu trong đó là điệu hát Then truyền thống đã được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể của nhân loại.

Được viết bởi giangvx

 Hát Then - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Hát Then là một thể loại dân ca của cộng đồng người dân tộc Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh miền núi phía Bắc của Việt Nam như Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Tuyên Quang... Người Tày tin rằng đây là điệu hát do thần tiên truyền lại cho con người. Năm 2019, hát Then được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Theo quan niệm của người Tày, Then có nghĩa là "Trời". Vì thế hát Then chính là loại hình âm nhạc dân gian có nội dung thuật lại hành trình của con người lên thiên giới cầu xin Trời ban cho những điều may mắn. Do đó, hát Then vừa phản án cuộc sống đời thường ở bản làng vừa nhắc đến chuyện yêu đương, cưới hỏi, ma chay... Trong hát Then có múa, có kịch, có thơ, có truyện lại có cả họa. Người Tày biểu diễn loại hình nghệ thuật này thông qua cách thức như múa, hát hoặc chơi nhạc. Màn trình diễn hát Then rất lôi cuốn, có khả năng khiến con người chìm đắm.

Điệu hát Then "Giải Lẩu" do nghệ nhân biểu diễn. Nguồn: Youtube Triệu Thuần.

Tùy từng địa phương, hát Then có tiết tấu và màu sắc âm nhạc khác nhau. Ví dụ như hát Then ở Lạng Sơn vui tươi, Then ở Tuyên Quang lại như thúc giục con người, Then ở Cao Bằng nghe da diết, Then ở Hà Giang đưa đẩy...

Hát Then không chỉ là âm nhạc mà còn là tín ngưỡng dân tộc

hat-then

Các nghệ sĩ trình diễn hát Then. Ảnh: nhandan.com

Lời Then rất phong phú, có đến 35 chương khác nhau với nhiều nội dung như: lấy hồn lấy vía, săn thú rừng để giải hạn, thần mẹ ban cho phúc lộc khi sinh đẻ… Tất cả được chia làm nhiều bản nhạc, nhiều làn điệu khác nhau nhưng có chung một kết cấu và chung một kết thúc giống nhau. Tuy lời Then phong phú nhưng đã được đồng bào Tày, Nùng, Thái chắt lọc, tất cả đều là những câu chữ có giá trị, vừa giàu chất trữ tình, vừa mang nội dung bộc bạch được sự khuyên răn, khích lệ, những tình cảm, kinh nghiệm khó nói, khó diễn tả nhất. Vì vậy, thưởng thức hát Then cũng là cách tốt nhất để học hỏi kinh nghiệm sống, cách đối nhân xử thế và có nhận thức về triết lý tồn tại đã có từ ngàn xưa của Người Tày nói riêng và các dân tộc miền núi nói chung.

hat-then-1

Lời Then rất phong phú, có đến 35 chương khác nhau với nhiều nội dung như: lấy hồn lấy vía, săn thú rừng để giải hạn, thần mẹ ban cho phúc lộc khi sinh đẻ. Ảnh: thegioidisan

Dụng cụ chính phục vụ cho điệu hát là cây đàn tính. Hộp đàn được làm từ quả bầu khô, dây đàn se bằng tơ tằm vuốt sáp ong và có chùm nhạc xóc nhằm đảm bảo nhịp khi hát và múa. Sau này người ta đã dùng dây cước thay thế. Nắp đàn được chế tác từ gỗ cây vông hoặc cây hoa sữa. Cần đàn làm từ một số loại gỗ dẻo như cây dẻ, cây mỡ hoặc xoan có tuổi đời từ 15 năm trở lên. Đàn tính gồm loại hai dây hoặc ba dây. Theo tạp chí Văn Hiến, người Tày có câu ca rằng: “Đàn tính của bụt là ba dây - đàn tính hai dây là đàn của Giàng”. Có truyền thuyết kể rằng, xưa kia có một chàng trai hoặc nàng tiên tự làm đàn tính từ hạt bầu Trời ban, khi gảy lên khiến muôn loài say đắm không thiết tha ăn uống mà chết. Do vậy, trời cắt bỏ bớt dây của đàn nên chỉ còn 2 hoặc 3 dây như hiện nay.

hat-then-2

Cây đàn tính 2 dây. Ảnh: dungcuphongvan

Đàn tính là công dụng giúp người biểu diễn đệm hát và diễn phụ họa. Âm thanh của đàn mượt mà và du dương mang đến cảm giác lưu luyến, ấm áp. Khi biểu diễn, người nghệ sĩ thường đeo cây đàn ở trên vai, một tay giữ cổ đàn, tay kia giữ lấy bầu đàn, vừa hát vừa đánh đàn. Đàn tính được người nghệ sĩ xem trọng và tôn thờ, nó luôn được cất gần với bàn thờ tổ sư, khi mang đàn ra ngoài, người ta thường bọc kín cẩn thận.

hat-then-4

Khi biểu diễn, người nghệ sĩ thường đeo cây đàn ở trên vai, một tay giữ cổ đàn, tay kia giữ lấy bầu đàn, vừa hát vừa đánh đàn. Ảnh: langvietonline.vn

Xưa kia, hát Then chủ yếu được thực hiện bởi thầy Then là ông Then hoặc bà Then. Chính thầy Then là người sáng tạo về giai điệu cũng như lời ca. Khi thực hành lễ, thầy Then có thể ngẫu hứng tạo âm và hát. Các lễ Then diễn tả hành trình thầy Then điều khiển đoàn âm binh xuất phát từ Mường Đất đi lên Mường Trời để dân lễ vật và thỉnh cầu. Khi thầy gảy đàn tính và cất tiếng hát là bắt đầu cuộc hành trình. Thầy Then trong lễ phục, vừa hát tiếng dân tộc vừa gảy tính, xóc chùm xóc nhạc và phất quạt. Ngoài ra, buổi lễ còn có một số đồ vật như chuông, kiếm trừ tà...

hat-then-3

Thầy Then trong lễ phục, vừa hát tiếng dân tộc vừa gảy tính, xóc chùm xóc nhạc và phất quạt. Ảnh: nhandan.com

hat-then-5

Nghi thức trong buổi lễ Then. Ảnh: baogiaothong

Hát Then được truyền lại cho thế hệ sau bằng hình thức truyền khẩu khi thực hiện các nghi thức Then. Người quan trọng nhất giúp chuyển giao kỹ năng cũng chính là thầy Then. Ngoài ra, việc truyền dạy hát Then có thể do cá nhân và gia đình hướng dẫn con cháu. Theo số liệu của Cục Di sản văn hóa, mỗi năm ở Việt Nam có khoảng 200 nghi lễ Then.

hat-then-6

Thiếu nữ Tày biểu diễn hát Then trên sông nước. Ảnh: dantocmiennui

Ý nghĩa sâu sắc của điệu hát Then

Người Tày xem điệu hát Then như cầu nối tâm linh giữa mình với thần linh, là phương tiện để bày tỏ nguyện cầu của bản thân nên điệu hát Then không chỉ gắn liền với các hoạt động tín ngưỡng của dân tộc mà còn xuất hiện trong nhiều dịp khác như lễ mừng nhà mới, mừng thọ ông bà, lễ cầu an... Người ta truyền miệng rằng một người đang ốm nếu được nghe hát Then tinh thần sẽ phấn chấn và dần trở nên khỏe mạnh.

Hát Then đã đi vào đời sống người Tày, Nùng, Thái bằng cả tín ngưỡng và âm nhạc. Loại âm nhạc dân gian này gắn với các dấu mốc quan trọng của mỗi con người cũng như là phương tiện để kết nối cộng đồng.

20191213134942-vh

Hát Then đã đi vào đời sống người Tày, Nùng, Thái bằng cả tín ngưỡng và âm nhạc. Ảnh: baobacgiang

Hát Then là loại hình âm nhạc dân gian độc đáo của người dân tộc Tày, Nùng và Thái. Khi thưởng thức nghi lễ và làn điệu hát Then, du khách sẽ cảm nhận rõ về sự cuốn hút bằng âm sắc và cả giai điệu.

Nguồn tham khảo:

Nhân dân điện tử

Wikipedia