Thưởng thức hát Xoan - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Thưởng thức hát Xoan - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Phú Thọ 05.05.2020

Hát Xoan Phú Thọ là một trong những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận và cần được bảo tồn, duy trì cho đến thế hệ sau. Mỗi một điệu hát, điệu múa đều ghi đậm dấu ấn về một nét văn hóa dân gian thường gặp ở vùng Bắc Bộ. Hãy cùng Nem-vn.net khám phá di sản văn hóa phi vật thể này nhé.

Được viết bởi giangvx

1. Hát Xoan là gì?

Hát Xoan là một trong những nghệ thuật biểu diễn của cộng đồng nhằm mang đến những giá trị văn hóa lịch sử lâu đời gắn liền với truyền thuyết vua Hùng dựng nước. Đồng thời hát Xoan cũng mang yếu tố tín ngưỡng dân gian trong việc cầu may, cầu bình an, mưa thuận gió hòa, và cùng là một phần trong nét giao duyên giữa các đôi trai gái với nhau. Đây là một trong những nét sinh hoạt văn hóa độc đáo của nhân dân Phú Thọ.

xoan1.jpg

Ảnh: VnExpress.net

Ngoài những ý nghĩa trên, hát Xoan còn là loại hình dân ca lễ nghi phong tục hát thờ thần, thành hoàng với hình thức nghệ thuật đa yếu tố: có nhạc, hát, múa; thường được biểu diễn vào dịp đầu xuân. 

2. Nguồn gốc hát Xoan

Hát Xoan Phú Thọ từ lâu đời nay vẫn được xem là nét văn hóa tinh thần gắn liền đối với đời sống của bà con vùng nông thôn Bắc Bộ. Điệu hát Xoan cũng được xem là một trong những thú vui tao nhã phục vụ các vị vua Hùng thời dựng nước.

Tương truyền rằng, hát Xoan khởi nguồn từ một lần vua Hùng đi tìm mảnh đất đóng đô, khi đi ngang qua Xoan Phù Đức - An Thái, thấy những đứa trẻ chăn trâu hát múa, vua rất thích và liền dạy cho chúng thêm nhiều điệu khúc nữa. Những điệu hát múa ấy được đặt tên là hát Xoan tiên.

xoan4.jpg

Ảnh: dantri.vn

Cũng có một truyền thuyết khác kể về hoàng hậu vua Hùng đau chuyển dạ suốt 3 ngày vẫn không thể sinh con nên liền kêu gọi một người hầu có tên là Quế Hoa đến hát cho nghe. Quế Hoa đến bên đầu giường tạo dáng múa đẹp như tiên, giọng hát hay vang xa như suối khiến nhiều người xung quanh mê mẩn.

Lúc này hoàng hậu cảm thấy phấn chấn, vui vẻ và thả mình trong tiếng hát của cô hầu. Nghe xong điệu hát người bắt đầu chuyển dạ và sinh ra ba người con khôi ngô, tuấn tú. Vua Hùng thấy thế tỏ ra rất vui mừng, lệnh truyền cho các công chúa trong cung nữ đều học những điệu múa hát của Quế Hoa. Thời điểm đó vào mùa xuân nên vua đặt tên các điệu múa hát đó là Hát Xuân.

Mặt khác, theo một số nhà nghiên cứu về hát dân gian cho rằng, hát Xoan xuất phát từ cuối thế kỷ XV (tức thời vua Lê) bởi lời ca Xoan có những đặc điểm như hình thức, văn chương của thế kỷ XV, nghĩa là hình thể chưa cố định, vừa gồm các thể thất ngôn, vừa xen kẽ những câu 6 tiếng.

3. Nét đẹp của nghệ thuật hát Xoan

Nhắc đến yếu tố nghệ thuật trong hát Xoan thì phải nhắc đến tính nhạc lý cùng những câu chuyện truyền thuyết được truyền tải từ xa xưa cho đến ngày nay.

Hát Xoan được phân thành ba phần: Hát quả cách, hát giao duyên và hát nghi lễ. Trong đó mỗi một phần hát đều mang biểu trưng cho một tín ngưỡng tôn giáo rất riêng mà không lẫn vào đâu được.

xoan.jpg

Hát giao duyên trong làn điệu Xoan. Ảnh: báo Phú Thọ.

Đầu tiên là hát nghi lễ: Phần hát này thực hiện gồm các nghi lễ: hát chào Vua, hát mời Vua, Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhàn, Đóng đám.

Hát quả cách gồm 14 bài (quả là bài; cách là hình thức hát, lối hát): Kiều giang cách; Nhàn ngâm cách; Tràng mai cách; Ngư tiều canh mục cách; Đối dẫy cách; Hồi liên cách; Xoan thời cách; Hạ thời cách; Thu thời cách; Đông thời cách; Tứ mùa cách; Thuyền chèo cách; Tứ dân cách; Chơi dấu cách.

Hát giao duyên gồm nhiều bài, hát tự do phóng khoáng, nội dung các bài hát mang tính trữ tình sâu sắc: Thết trầu (còn gọi là Bợm gái); Bỏ bộ; Xin huê - Đố huê; Đố chữ; Hát đúm; Cài huê; Mó cá...

xoan3.jpg

Màn hát hội trong làn Xoan. Ảnh: Baomoi.com

Những hình thức hát này đều mang đến cho người xem nhiều điều mới lạ không chỉ về điệu múa, câu hát mà còn cả về yếu tố tín ngưỡng thờ cúng các vua Hùng tại Việt Nam.

xoan.jpg

Những điệu múa trong hát Xoan không thể bỏ qua. Ảnh: VnExpress.net

Về hình thức biểu diễn, hát Xoan mang hình thức đa dạng về loại hình, trong đó bao gồm hát câm, hát nói, hát ngâm, ngâm thơ và ca khúc; có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đội ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen, hát có lĩnh xướng và hát đối đáp.

Về sắc thái âm nhạc, nhạc Xoan vừa có những giọng nghiêm trang, thong thả vừa có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng, trữ tình.

Mỗi một làn điệu hát Xoan thì đều phải có từ 15 đến 18 người (bao gồm cả trai và gái). Thường trong phần hát thì người con gái sẽ ra trước sau mỗi một nhịp điệu thì đến người con trai. Tùy thuộc vào mỗi bài hát, có bài thì cả con trai và con gái sẽ cùng bước ra khi có nhạc vang lên. Điều đặc biệt là hát thì phải đi kèm với múa, thường sẽ là lúc mới bước vào, tất cả người hát sẽ đi chéo chân, nghiêng mình sang bên trái cùng với vỗ tay vào nhau sau đó là thực hiện múa xoay vòng. Cứ như thế cho đến khi hết bài. 

xoan5.jpg

Trình diễn Hát Thờ Vua - Một nghi thức Hát thờ Vua được tổ chức hàng năm tại các phường Xoan Phú Thọ. Ảnh: zing.vn

Hát Xoan cũng góp phần vào việc quảng bá hình ảnh con người Phú Thọ cũng như tín ngưỡng thờ cúng vua Hùng ở Việt Nam. Đây cũng là một phần quan trọng trong việc định hình sự phát triển về nét văn hóa ca nhạc trong yếu tố tâm linh thời xưa cho đến ngày nay.

 Ngày 24/11/2011, hát Xoan được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

4. Kinh nghiệm đến Phú Thọ thưởng thức hát Xoan

Thời gian

Khoảng cuối tháng 2 dương lịch (7/1-10/1 âm lịch) hằng năm, Phú Thọ sẽ tổ chức hội Xoan và du khách có thể thưởng thức hát Xoan trong dịp này.

Kinh phí

Du khách đến với phú thọ trải nghiệm văn hóa tín ngưỡng thờ cúng các vị Vua Hùng cùng với điệu hát Xoan, ẩm thực cần chuẩn bị cho mình khoảng 2 triệu – 3 triệu đồng tiền mặt cho việc đi lại, ăn uống và nghỉ ngơi ở Phú Thọ.

Thường nhà nghỉ, khách sạn ở Việt Trì – Phú Thọ sẽ dao động từ 150.000 đồng đến 1,2 triệu đồng/người/đêm từ dạng trung bình đến khách sạn 5 sao.

xoan6.jpg

Ảnh: di sản văn hóa Việt Nam.

Di chuyển

Sẽ có 3 loại hình di chuyển đến Phú Thọ dành cho du khách bao gồm: ôtô, tàu hỏa và phương tiện tự túc.

Với giá xe khách từ Hà Nội về Phú Thọ sẽ dao động từ 70.000 đồng – 120.000 đồng/người/lượt tùy vào loại xe du khách lựa chọn.

Tàu hỏa sẽ có giá từ 100.000 đồng đến 150.000 đồng di chuyển từ ga Hà Nội cổng tàu lên vùng Tây Bắc và xuống tại ga Việt Trì.

tau.jpg

Ảnh: duongsatvietnam.vn

Sử dụng xe ô tô hoặc xe máy tự túc du khách có thể đi theo 2 tuyến đường là đi trên đường cao tốc đến đoạn rẽ xuống Việt Trì thì rẽ xuống; đường thứ hai là đi tuyến Sơn Tây là đến được Việt Trì.

Trên đây là đôi nét tìm hiểu về văn hóa hát Xoan Phú Thọ mà Nem-vn.net muốn gửi đến cho du khách. Hi vọng tư liệu này sẽ giúp du khách hiểu rõ hơn về nét đẹp dân ca truyền miệng tại một số vùng miền ở Việt Nam.

Bài viết có tham khảo tài liệu của tác giả Đặng Đình Thuận - Phó chủ tịch Hội Văn hóa dân gian Phú Thọ