Nét độc đáo của Hát Xoan - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Nét độc đáo của Hát Xoan - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Phú Thọ 05.05.2020

Hát Xoan Phú Thọ là một trong những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận và cần được bảo tồn, duy trì cho đến thế hệ sau. Đây là nghệ thuật dân gian đặc trưng của vùng đất Phú Thọ thu hút sự chú ý của rất nhiều du khách.

Được viết bởi giangvx

Hát Xoan - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Hát Xoan làm một loại hình nghệ thuật truyền khẩu, là dân ca lễ nghi trong phong tục hát thờ thần. Hát Xoan còn có tên gọi là là Hát Đúm, Hát Cửa đình, Hát Thờ hay Hát Lãi Lèn. Sở dĩ có tên là "Hát Xoan" vì xưa kia, khi mở hội đình, người dân thường mời phường Hát Xuân sang để hát. Nhưng vì Thành hoàng làng cũng có tên là Xuân nên phường phải đổi tên Xuân thành Xoan. Và từ đó có tên Hát Xoan và hình thành các phường Xoan.

hat-xoan

Hát Xoan làm một loại hình nghệ thuật truyền khẩu, là dân ca lễ nghi trong phong tục hát thờ thần. Ảnh: VnExpress.net

Loại hình nghệ thuật này bắt nguồn từ tục hát thờ vua Hùng ở tỉnh Phú Thọ. Hát Xoan có nhạc, hát, múa và thường được biểu diễn vào dịp đầu xuân. 

Với các giá trị độc đáo, ngày 24/11/2011 Hát Xoan đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Những truyền thuyết thú vị về Hát Xoan

Tương truyền rằng, Hát Xoan khởi nguồn từ một lần vua Hùng đi tìm mảnh đất đóng đô, khi đi ngang qua xã Phù Đức, An Thái, thấy những đứa trẻ chăn trâu hát múa, vua rất thích và liền dạy cho chúng thêm nhiều điệu khúc nữa. Những điệu hát múa ấy được đặt tên là Hát Xoan tiên.

Cũng có một truyền thuyết khác kể về hoàng hậu vua Hùng đau chuyển dạ suốt 3 ngày vẫn không thể sinh con nên liền kêu gọi một người hầu có tên là Quế Hoa đến hát cho nghe. Quế Hoa đến bên đầu giường tạo dáng múa đẹp như tiên, giọng hát hay vang xa như suối khiến nhiều người xung quanh mê mẩn.

Lúc này hoàng hậu cảm thấy phấn chấn, vui vẻ và đắm chìm trong tiếng hát của cô hầu. Nghe xong điệu hát người bắt đầu chuyển dạ và sinh ra ba người con khôi ngô, tuấn tú. Vua Hùng thấy thế tỏ ra rất vui mừng, lệnh truyền cho các công chúa trong cung nữ đều học những điệu múa hát của Quế Hoa. Thời điểm đó vào mùa xuân nên vua đặt tên các điệu múa hát đó là Hát Xuân.

hat-xoan-1

Tương truyền, Hát Xoan có nguồn gốc từ thời Vua Hùng. Ảnh: dantri.vn

Mặt khác, theo một số nhà nghiên cứu về hát dân gian cho rằng, Hát Xoan xuất phát từ cuối thế kỷ XV (tức thời Hậu Lê) bởi lời ca Xoan có những đặc điểm như hình thức, văn chương của thế kỷ XV, nghĩa là hình thể chưa cố định, vừa gồm các thể thất ngôn, vừa xen kẽ những câu 6 tiếng.

Hát Xoan vốn là lối hát vốn được trình diễn ở đền miếu. Tuy nhiên, từ thế kỷ XVII, các làng xã ở Phú Thọ dựng đình thành nơi thờ thánh/thần và để họp làng xã, tổ chức lễ hội. Vì thế các phường Xoan phải chuyển từ lối diễn đền miếu sang diễn cửa đình. Đến thế kỷ XVIII, hầu hết các làng xã đều có đình. Đến mùa hội đình, làng thường mời những phường Xoan về hát thờ. Cứ thế cho đến ngày nay, Hát Xoan với người Phú Thọ đã trở thành nghệ thuật dân gian không thể thiết trong đời sống.

Nét độc đáo của nghệ thuật Hát Xoan

Khi trình diễn, nghệ thuật Hát Xoan đầy đủ sẽ gồm các chặng là: (1) Hát Thờ để tưởng nhớ các Vua Hùng và tổ tiên, những người có công với dòng họ; (2) Hát Nghi Lễ để ca ngợi đời sống con người và thiên nhiên; (3) Hát Hội nhằm bày tỏ khát vọng về cuộc sống và tình cảm. Nhưng tùy vào lễ hội ở từng địa phương, Hát Xoan có thể chỉ trình diễn một hoặc hai trong ba chặng trên.

hat-xoan-2

Hát giao duyên trong làn điệu Xoan. Ảnh: báo Phú Thọ.

Đầu tiên là Hát Thờ: Phần hát này thực hiện gồm các nghi lễ: hát chào Vua, hát mời Vua, Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhàn, Đóng đám.

Hát Nghi Lễ gồm 14 làn điệu được gọi là 14 quả cách (quả là bài; cách là hình thức hát, lối hát) gồm: Kiều giang cách; Nhàn ngâm cách; Tràng mai cách; Ngư tiều canh mục cách; Đối dẫy cách; Hồi liên cách; Xoan thời cách; Hạ thời cách; Thu thời cách; Đông thời cách; Tứ mùa cách; Thuyền chèo cách; Tứ dân cách; Chơi dấu cách.

Hát Hội gồm nhiều bài, hát tự do phóng khoáng, nội dung các bài hát mang tính trữ tình sâu sắc như: Thết trầu (còn gọi là Bợm gái); Bỏ bộ; Xin huê - Đố huê; Đố chữ; Hát đúm; Cài huê; Mó cá...

Một làn điệu Hát Xoan. Video: Youtube

Âm nhạc của Hát Xoan được hình thành chủ yếu từ những thang 3 âm, 4 âm. Giai điệu của loại hình nghệ thuật này mộc mạc với tiết tấu đơn giản, giọng hát gần với giọng nói. Nhạc cụ chủ yếu là một chiếc trống nhỏ có hai mặt bịt da và vài ba cặp phách tre.

hat-xoan-3

Phách tre và trống được dùng trong Hát Xoan. Ảnh: phutho.gov

Hát Xoan có hình thức biểu diễn rất đa dạng, trong đó bao gồm hát câm, hát nói, hát ngâm, ngâm thơ và ca khúc; có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đội ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen, hát có lĩnh xướng và hát đối đáp. Lời Xoan thường được thể hiện dưới dạng thơ song thất lục bát, lục bát, lục bát biển thể, bốn từ, sáu từ...

Về sắc thái âm nhạc, nhạc Xoan vừa có những giọng nghiêm trang, thong thả vừa có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng, trữ tình.

Một phần trình diễn Hát Xoan thường có từ 15 đến 18 người (bao gồm cả trai và gái). Thường trong phần hát, người con gái sẽ ra trước sau mỗi một nhịp điệu rồi đến người con trai hoặc họ sẽ cùng ra sân khấu một lúc tùy từng bài. Điều đặc biệt là hát phải đi kèm với múa.

hat-xoan-4

Hát Xoan phải đi kèm với múa. Ảnh: VnExpress.net

hat-xoan-5

Một phần trình diễn Hát Xoan. Ảnh: Baomoi.com

Những người thực hiện Hát Xoan thường sống cùng khu vực và tổ chức thành phường. Đây là tổ văn nghệ nghiệp dư của những người cùng xóm làng. Người đứng đầu phường Xoan được gọi là ông Trùm - người có kinh nghiệm để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự. Các thành viên trong phường được gọi là Đào với con gái và Kép với con trai. Nam giới thường mặc khăn xếp, áo the, quần trắng; nữ giới diện khăn mỏ quạ, áo năm thân, thắt lưng bao, quần lụa và đeo xà tích. Họ luôn coi nhau như anh em thân thiết.

hat-xoan-6

Trình diễn Hát Thờ Vua - Một nghi thức Hát thờ Vua được tổ chức hàng năm tại các phường Xoan Phú Thọ. Ảnh: zing.vn

Các làng Xoan gốc ở Phú Thọ đều là các làng cổ nằm trên trung tâm nước Văn Lang Xưa như An Thái (xã Phượng Lâu), thành phố Việt Trì, Kim Đái, Phù Đức, Thét (xã Kim Đức). Hằng năm, lễ hội Hát Xoan đều được tổ chức ở các xã, tiêu biểu như lễ hội ở xã Kim Đức được diễn ra từ mùng 1 - mùng 5 Tết Nguyên Đán (khoảng đầu tháng 2 dương lịch). Lễ hội thu hút rất nhiều người dân địa phương và du khách đến tham dự.

Bài viết có tham khảo tài liệu của tác giả Đặng Đình Thuận - Phó chủ tịch Hội Văn hóa dân gian Phú Thọ