Tò he - trò chơi dân gian độc đáo ở Việt Nam

Tò he - trò chơi dân gian độc đáo ở Việt Nam

Hà Nội 05.06.2020

Tò he là một trong những trò chơi dân gian Việt Nam hiện hữu từ bao đời và tồn tại cho đến ngày nay. Không còn chỉ là một món đồ chơi đơn thuần, nhiều màu sắc, tò he đã và đang trở thành một nét văn hóa độc đáo của dải đất hình chữ S.

Được viết bởi giangntm

Tò he - món đồ chơi "ăn được" ở Việt Nam

Tò he là một món đồ chơi quen thuộc của trẻ em Việt Nam qua nhiều thế hệ. Chúng được làm từ bột bánh, có độ dẻo, độ dính và rất đa dạng về hình dáng với sắc màu rực rỡ. Sản phẩm này có màu sắc tương đối giống đồ thực và có pha thêm chút đường nên có thể ăn được. Đây cũng là một trong những điều độc đáo của món đồ chơi dân gian này. Tò he được cắm trên một chiếc que tre và thường được bán nhiều ở bờ hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) hay các sự kiện lễ hội giải trí ở cả nông thôn và thành phố. Tò he có nét tương đồng với nghệ thuật làm kẹo truyền thống amezaiku ở Nhật nhưng khác biệt ở chất liệu tạo thành và tò he cũng sặc sỡ hơn nhiều.

hyuko_hanoi_33937824_174615096542427_7842560280486739968_n

Tò he là một món đồ chơi quen thuộc của trẻ em Việt Nam qua nhiều thế hệ. Ảnh: @hyuko_hanoi

Tò he là một nét văn hóa đặc trưng riêng của văn hóa vùng Bắc Bộ. Miền Nam cũng  xuất hiện nghề nặn tò he nhưng hầu hết là do các nghệ nhân miền Bắc di cư vào lập nghiệp. Nhiều nơi ở miền Bắc của Việt Nam còn gọi tò he là “con bánh” bởi xưa kia nghệ nhân thường nặn tò he hình mâm cỗ để đi chùa dâng cúng.

69891487_3028268920579405_6121106266556934223_n.jpg

Xưa kia người ta thường gọi là “con giống bột” hay “đồ chơi chim cò”. Ảnh: @thao_jiji

Cái tên "tò he" chỉ mới được xuất hiện trong nhiều năm trở lại đây. Xưa kia người ta thường gọi là “con giống bột” hay cái tên dân dã hơn là “đồ chơi chim cò” vì nó có hình dạng chủ yếu là các con vật. Sau này, tên gọi tò he xuất hiện là vì các nghệ nhân đã nặn thêm hình chiếc kèn ở phía trước để thu hút du khách, tiếng kèn kêu tò te được gọi chệch đi và trở thành tò he.

to he viet nam.jpg

Nặn tò he thành hình mâm cỗ. Ảnh: eva.vn

Khó tìm ra ai là ông tổ của làng nghề tò he, chỉ biết được rằng nghề này đã xuất hiện ở Việt Nam khoảng 300 năm. Chính vì có từ lâu đời nên dân gian đã lưu truyền những câu ca dao thú vị vì món đồ chơi này:

"Tò he cụ bán mấy đồng? 

Con mua một chiếc cho chồng con chơi. 

Chồng con đánh hỏng thì thôi, 

Con mua chiếc khác con chơi một mình".

to-he-viet-nam4.jpg

Ảnh: Tạp chí Kiểm sát

Tò he - món đồ chơi đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo khi chế tác

to-he-viet-nam1.jpg

Các nghệ nhân tò he rong đuổi khắp nơi. Ảnh: Blog Traveloka

Tò he gần gũi với đời sống của người Việt, không chỉ là đồ chơi dân gian của dân tộc mà còn được xem như là những tác phẩm nghệ thuật. Bước quan trọng nhất khi làm tò he đó chính là tạo bột - nguyên liệu chính làm nên món đồ chơi độc đáo này. Bột nặn tò he là bột gạo tẻ trộn với bột gạo nếp, phải chuẩn tỉ lệ để bột không dính tay. Nếu làm bột không tốt tò he thiếu độ kết dính và có thể bị rơi khỏi que sau khi đã hoàn thành.

to-he-viet-nam5.jpg

Nặn bột chính là bước quan trọng nhất khi làm tò he. Ảnh: Blog Traveloka

Sau bước làm bột, người ta nắm lại thành từng miếng có các màu riêng và thường gồm bốn màu cơ bản là màu vàng, đỏ, đen, xanh. Trước đây, nghệ nhân thường sử dụng màu sắc có nguồn gốc từ thiên nhiên để đảm bảo an toàn khi ăn. Tuy nhiên, hiện giờ tò he chỉ dùng làm đồ chơi nên người ta dùng màu thực phẩm công nghiệp cho thuận tiện hơn và có nhiều lựa chọn màu sắc hơn.

hyuko_hanoi_33545933_174767193372038_4010633747970916352_n

Ảnh: @hyuko_hanoi

Chuẩn bị xong là đến khâu nặn tò he - công đoạn quan trọng nhất. Với đôi bàn tay khéo léo, nghệ nhân tỉ mỉ nặn tạo hình các hình tượng từ động vật như rồng, phượng, hổ... đến các nhân vật gắn với tuổi thơ trẻ em như Tôn Ngộ Không, Chư Bát Giới,... hay những nhân vật dân gian như Thánh gióng, Tấm Cám, Thạc Sanh... Phải là người có tính nhẫn nại, kiên trì và có lòng yêu nghề mới có thể nặn được những chiếc tò he có hồn. Hình ảnh những em nhỏ túm năm tụm ba quanh quầy bán tò he, háo hức chờ sản phẩm sắp hoàn thành đã rất quen thuộc ở Việt Nam. Cầm tò he trên tay, người ta cảm thấy hấp dẫn không chỉ bởi vẻ ngoài bắt mắt mà còn ở hương thơm từ bột phảng phất hương vị đồng quê.

hyuko_hanoi_34152863_257227381504499_7875238732431884288_n

Tò he đa dạng về hình dáng và màu sắc. Ảnh: @hyuko_hanoi

Tò he trung bình sẽ giữ được từ 10 - 30 ngày, mức giá bán ra cũng vô cùng rẻ chỉ 18.000 - 25.000 đồng/sản phẩm.

to-he-viet-nam7.jpg

Không giống với những sản phẩm đồ chơi khác là được làm sẵn, sự độc đáo của tò he Việt Nam thể hiện ở điểm nghệ nhân làm tò he làm ngay tại chỗ theo yêu cầu của khách hàng. Ảnh: Làng nghề nặn tò he Xuân La

Không giống với những sản phẩm đồ chơi khác là được làm sẵn, sự độc đáo của tò he Việt Nam thể hiện ở điểm nghệ nhân làm tò he làm ngay tại chỗ theo yêu cầu của khách hàng. Các nghệ nhân thường rong đuổi nhiều nơi, tại các phiên chợ, khu phố cổ để nặn và bán tò he. Những người nặn tò he có đồ nghề khá đơn giản, chỉ với một con dao nhỏ, bột nặn, vài que tre, sáp ong và không thể thiếu một chiếc thùng xốp để cắm tò he trưng bày.

to-he-viet-nam8.jpg

Không dễ để nặn được một sản phẩm tò he có hồn. Ảnh: Vietnammoi.vn

Xuân La - làng làm tò he duy nhất ở Việt Nam

Xuân La là làng nghề độc nhất tại Việt Nam đang duy trì “lửa nghề” tò he. Làng thuộc xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km.

To He 2

Nghề làm tò he ở làng Xuân La. Ảnh: nguoihanoi

Hơn ba phần tư người làng Xuân La biết nặn tò he, từ những em bé nhỏ cho đến những ông cụ râu tóc bạc phơ. Người làng Xuân La có đôi bàn tay khéo léo, sự tỉ mẩn nên tạo được nhiều sản phẩm tò he đẹp, từ đó duy trì truyền thống đến bao đời. Và có một nguyên tắc của làng là chỉ truyền lại nghề cho con trai và con dâu.

to-he-viet-nam9.jpg

Những sản phẩm tò he bắt mắt. Ảnh: Tổ chức sự kiện

Các nghệ nhân ở làng ngày nay vẫn đang cố gắng đưa tò he không chỉ phát triển khắp Việt Nam mà còn nổi tiếng với du khách nước ngoài. Người làng Xuân La đã đi rất nhiều nơi trên dải đất hình chữ S, truyền nghề nặn tò he cho lớp trẻ ngày nay để không làm mai một đi nét văn hóa độc đáo của Việt Nam.

to-he-viet-nam6.jpg

Người làng Xuân La đã đi rất nhiều nơi trên dải đất hình chữ S, truyền nghề nặn tò he cho lớp trẻ ngày nay để không làm mai một đi nét văn hóa độc đáo của Việt Nam. Ảnh: Lữ hành Việt Nam

Hiện nay trên thị trường không thiếu những món đồ chơi hiện đại, hấp dẫn nhưng nhiều người vẫn thích và đam mê với tò he. Người ta thích tò he bởi sự mộc mạc, giản dị và tính dân gian.