Vì sao có phong tục dựng cây nêu trong dịp Tết Nguyên Đán ở Việt Nam?

Vì sao có phong tục dựng cây nêu trong dịp Tết Nguyên Đán ở Việt Nam?

Hà Nội 26.06.2020

Cứ mỗi dịp Tết Nguyên Đán, người Việt thường dựng cây nêu trong các xóm làng. Theo quan niệm, cây nêu giúp người dân tránh những điều xui xẻo cũng như mang lại may mắn trong năm mới.

Được viết bởi thyltp

Cây nêu là gì?

Cây nêu là một thân cây được hầu hết người dân Việt Nam dựng vào ngày Tết Nguyên Đán. Người ta thường dựng cây nêu trước sân nhà, trên ngọn cây nêu có một vòng tròn nhỏ và một số món đồ có tính chất biểu tượng cho phong tục ngày Tết ở địa phương đó. 

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-5

Người Việt treo cây nêu trước sân vào dịp Tết Nguyên Đán. Ảnh: @samderlust9

Ý nghĩa của cây nêu là trừ ma quỷ, thờ phụng thần linh, tổ tiên cũng như xua đi những điều xấu của năm cũ. Ngoài ra, cây nêu còn như một lời cầu nguyện mong một năm mới đến sẽ bình an, may mắn hơn năm cũ.

Sự tích thú vị về cây nêu ngày Tết

Việc dựng cây nêu dịp Tết Nguyên Đán của người Việt bắt nguồn từ một truyền thuyết thú vị. Chuyện kể rằng, ngày xưa quỷ chiếm toàn bộ đất còn con người chỉ làm thuê và nộp phần lớn lúa thu hoạch cho quỷ. Chúng ngày càng bóc lột con người và cuối cùng chúng ra quy định “quỷ ăn ngọn, người ăn gốc”.

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-8

Lồng đèn treo trên cây nêu (Ảnh: bachhoaxanh.com)

Rơi vào tình thế tuyệt vọng, người dân lúc ấy đã cầu cứu Phật giúp đỡ. Phật chỉ bảo rằng con người đừng trồng lúa mà chuyển sang trồng khoai lang. Mùa thu hoạch ấy, người được hưởng trọn củ khoai, còn quỷ chỉ được ăn lá và dây khoai đúng nghĩa “ăn ngọn, cho gốc” mà nó đặt ra. Mùa vụ kế tiếp, quỷ chuyển sang phương thức "ăn gốc, cho ngọn". Phật bảo người chuyển sang trồng lúa. Kết quả, quỷ hưởng toàn rạ - phần gốc còn lại của lúa sau khi gặt còn người thu hoạch lúa ở ngọn. Quỷ cảm thấy tức giận nên tuyên bố sẽ “ăn cả gốc lẫn ngọn” vào mùa sau. Vậy là Phật lại bảo con người trồng cây ngô. Lúc này, quỷ hoàn toàn không thu hoạch được gì vì người bẻ hết bắp ngô để lại cây và chúng bắt con người phải trả lại ruộng đất.

Phật chỉ cho người dân rằng hãy thương lượng với quỷ để xin miếng đất bằng bóng chiếc áo cà sa treo trên ngọn cây tre. Quỷ cảm thấy không thiệt thòi gì nên đồng ý. Khi đó, Phật dùng phép thuật để bóng chiếc áo cà sa phủ toàn bộ đất đai khiến quỷ mất đất phải chạy ra biển Đông. Sau đó, chúng quay trở lại hòng cướp đất. Người dân lúc này được Phật bày cho các dùng dứa, tỏi, vôi bột... những thứ mà quỷ sợ để đuổi chúng. Trước khi đi, quỷ xin Phật thương tình cho phép một năm được vài ba ngày vào đất liền viếng thăm phần mộ của tổ tiên cha ông chúng. Phật thương hại nên hứa cho.

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-2

Ảnh: @tungdt.do

Từ đó về sau, cứ vào dịp Tết Nguyên Đán, người dân Việt thường dựng cây nêu để xua đuổi quỷ, không cho chúng vào phá rối nơi ở của người dân. Trên cây nêu có treo chuông để khi tiếng chuông phát ra, quỷ sẽ tránh xa.

Cách dựng cây nêu ngày Tết ở Việt Nam

Cây nêu thường được dựng từ cây tre già, cao to, thẳng, đốt tre đều và trên ngọn có chùm lá tươi. Chiều cao của cây nêu khoảng 5-6 mét. Bên cạnh đó, người ta thường sử dụng cọc tre hoặc cọc sắt và 3 dây giằng để buộc chân cây nêu cho chắc chắn hơn.

Cây nêu theo phong tục truyền thống sẽ được trang trí với các vật dụng sau:

- Cờ: Loại cờ đặc trưng dùng trong các lễ hội để treo bên dưới chùm lá tre

- Lồng đèn: Trang trí trên đỉnh cây nêu để tạo màu sắc

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-3

Trên cây nêu thường có lồng đèn. Ảnh: @tnhienpham1412

- Lá phướn: Đây là những tờ giấy hoặc mảnh vải màu đỏ có viết các câu chữ mang ý nghĩa chúc mừng năm mới ở trên đó. Lá phướn sẽ treo cùng vị trí với cờ hội và nó sẽ buông rũ xuống dưới.

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-9

Lá phướn đỏ ghi những dòng chữ hàm ý chúc mừng năm mới trên cây nêu. Ảnh: sggp.org

- Dụng cụ tạo âm thanh: Sử dụng chuông đất hoặc chuông gió

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-6

Chuông gió trên cây nêu. Ảnh: cet.edu.vn

- Vật mang ý nghĩa tín ngưỡng: Có thể chọn từ một nhành lá đa, lá dứa hay nhánh xương rồng, hoặc người ta có thể dùng một giỏ tre nhỏ, bên trong bỏ gạo muối, trầu cau, vàng mã (các loại giấy tiền vàng bạc dùng làm đồ cúng).

Dưới gốc cây nêu thường được rắc vôi bột tạo thành hình vòng tròn kín hoặc hình cánh cung và có mũi tên hướng ra với mục đích xua đuổi tà ma. Xung quanh cây nêu người ta thường trang trí các hình ảnh bánh trái ngày Tết hoặc treo các câu đối xuân. Ngoài ra, những nơi có không gian rộng rãi có thể kết hợp trang trí liễn đối, hoa, cây cảnh để khu vực xung quanh cây nêu thêm sinh động.

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-1

Xung quanh cây nêu người ta thường trang trí các hình ảnh bánh trái ngày Tết hoặc treo các câu đối xuân. Ảnh: @tau_tomato

Nét đẹp truyền thống của việc dựng cây nêu ngày Tết

Theo phong tục truyền thống của người Việt, cây nêu sẽ bắt đầu được dựng vào ngày 23/12 âm lịch (khoảng tháng 1,2 dương lịch). Bởi người ta quan niệm rằng đây là ngày ông Táo - thần giữ bếp - về trời nên ma quỷ thường nhân cơ hội đến quấy nhiễu nên phải dựng cây nêu trừ tà. Buổi tối, người ta treo thêm một chiếc đèn lồng để tổ tiên trở về nhà ăn Tết với con cháu. Vào ngày 7/1 âm lịch là ngày cây nêu được hạ xuống. 

y-nghia-cua-cay-neu-trong-ngay-tet-cua-nguoi-viet-4

Ảnh: @ lanhchu

Trong các lễ hội, cây nêu như là một tiêu điểm tập trung để kết nối cộng đồng. Khi cây nêu được dựng lên, tất cả mọi hoạt động làm việc đều dừng lại. Mọi người an tâm vui chơi, tạm quên đi những âu lo, muộn phiền của công việc năm cũ.

Để tìm hiểu nét văn hóa độc đáo này của Việt Nam, du khách có thể tới Quần thể di tích cố đô Huế ở Huế. Nơi đây thường tái hiện lại các nghi lễ dựng cây nêu dưới triều Nguyễn vào ngày 23/12 âm lịch (khoảng tháng 1 dương lịch). Đây là hoạt động do Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế thực hiện. Trong buổi lễ dựng cây nêu này, ngoài các nghi lễ trang nghiêm được tổ chức cùng đội nhã nhạc cung đình Huế, du khách còn được chiêm ngưỡng một số ấn triện mô phỏng ấn triều Nguyễn treo lên cây nêu.

cay-neu-1

Nghi lễ dựng cây nêu được tái hiện trong Quần thể di tích Cố đô Huế. Ảnh: vnexpress

cay-neu

Ấn triện mô phỏng ấn triều Nguyễn treo lên cây nêu. Ảnh: vnexpress

Phong tục dựng cây nêu trong ngày Tết hầu như vẫn được duy trì theo thời gian dù có thay đổi theo tập quán của từng địa phương. Đến nay ý nghĩa tượng trưng cho mong muốn bảo vệ con người, xây dựng một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của cây nêu thì vẫn được giữ nguyên vẹn. Điều này đã trở thành một nét văn hóa có ý nghĩa trong đời sống tâm thức của người Việt từ xa xưa đến nay.