Nguồn gốc và ý nghĩa của Tết Trung thu ở Việt Nam

Nguồn gốc và ý nghĩa của Tết Trung thu ở Việt Nam

Hà Nội 07.07.2020

Tết Trung Thu là một ngày lễ mang đậm nét văn hóa truyền thống của người Việt. Trong ngày này, người ta tổ chức nhiều hoạt động mang những ý nghĩa tốt đẹp, đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam.

Được viết bởi thyltp

Nguồn gốc của Tết Trung Thu

Cứ vào ngày 15/8 âm lịch hằng năm (khoảng tháng 9 dương lịch) thì người Việt lại háo hức đón Tết Trung Thu dưới ánh trăng sáng, tròn và đẹp nhất của năm. Vậy nguồn gốc của ngày này bắt nguồn từ đâu?

Theo nhiều tài liệu ghi chép thì Tết Trung Thu được tổ chức từ thời nhà Lý (1009-1225) tại kinh thành Thăng Long. Lúc bấy giờ, Tết Trung Thu được tổ chức cực kỳ linh đình với hội đua thuyền, múa rối nước và rước đèn. Vì Việt Nam xưa kia kinh tế phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên nên đây là dịp mà người dân muốn tạ ơn thần Rồng đã mang đến cho họ một mùa màng bội thu và ấm no.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-17

Ánh đèn rực sáng đêm Trung thu (Ảnh: dulichtaybac.vn)

Nguồn gốc của Tết Trung Thu còn được giải thích qua câu chuyện dân gian về cây đa và chú Cuội. Chuyện kể rằng, ngày xưa, có một chàng trai nghèo sống cô độc ở miền núi tên là Cuội. Tất cả tài sản của chàng chỉ vỏn vẹn có một chiếc rìu nhỏ. Một hôm, khi Cuội đang đi đốn củi trong rừng thì bắt gặp mấy chú hổ con. Sợ chúng lớn lên sẽ gây họa về sau nên Cuội xông đến giết chúng. Vừa lúc đó, hổ mẹ về đến nơi và đuổi theo Cuội để vồ. Hốt hoảng, Cuội leo lên cành cây và ở yên trên đó. Từ trên cây, nhìn cảnh hổ mẹ lồng lộn trước đàn con đã tắt thở, Cuội cũng cảm thấy ân hận. Nhưng chỉ một lát sau, hổ mẹ bỏ đi đâu đấy rồi lại quay lại với một nắm lá ngoạm trong miệng. Nó nhai nát rồi nhả vào vết thương của lũ con. Ngay lập tức, bọn hổ con dần cựa quậy rồi sống lại. 

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-16

Ảnh: haivanxanh.com

Biết được đó là cây thuốc thần, sau khi đàn hổ đi khỏi thì Cuội liền đến đào cây thuốc mang về nhà. Trên đường đi, Cuội gặp một ông lão nằm chết ven đường, chàng liền lấy lá thuốc nhai và mớm vào miệng ông lão. Khi ông lão sống dậy hỏi chuyện mới biết là cây thuốc thần. Ông lão liền nói: “Cây thuốc này tên là cây đa, con hãy chăm sóc nó để cứu thiên hạ. Nhưng nhớ là đừng có tưới bằng nước bẩn mà cây bay lên trời”.

Từ ngày có cây thuốc quý, Cuội mang đi khắp nơi cứu người mà không hề lấy tiền. Một lần nọ, có lão nhà giàu đến tìm Cuội xin chàng cứu cho con gái lão vừa chết đuối. Sau khi cô gái sống dậy, nàng xin lấy Cuội làm chồng. Cuộc sống hai vợ chồng cứ thể diễn ra êm ấm cho đến một hôm vợ Cuội bị bọn cướp giết. Chúng biết Cuội có cây thuốc quý nên đã moi ruột vợ Cuội rồi vứt đi. Không có ruột, Cuội chẳng thể nào cứu sống được vợ. Thấy Cuội khóc thảm thiết, chú chó mà chàng nuôi liền xin hiến ruột mình. Dù rất đau lòng nhưng Cuội phải cứu sống vợ. Cuội đã nặn thử một bộ ruột bằng đất, rồi đặt vào bụng chó, nó cũng sống lại.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-13

Tái hiện lại hình ảnh chú cuội ngồi gốc cây đa (Ảnh: thegioitrangphuc.wordpress.com)

Thế nhưng kể từ đó, tính nết vợ Cuội cũng kỳ cục hơn. Nàng rất đãng trí khiến Cuội bực mình. Một hôm, khi Cuội đi làm về thì thấy vợ đang đi vệ sinh dưới gốc cây thuốc quý. Lúc đó, cây đảo mạnh, gió thổi ào ào cuốn cây đa bật gốc và bay lên trời. Thấy thế, Cuội hốt hoảng vứt gánh củi nhảy đến và móc rìu vào rễ cây định lôi cây xuống. Nhưng vì lực quá mạnh nên đã kéo cả Cuội và cây lên cung trăng. Từ đấy, Cuội ở trên cung trăng với cây đa của mình. Cứ đến ngày rằm tháng 8 (15/8 âm lịch) hằng năm, người ta nhìn lên mặt trăng thì thấy một vết đen rõ hình một cây cổ thụ có người ngồi dưới gốc, người ta gọi cái hình ấy là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa… Người ta lấy ngày này tổ chức Tết Trung Thu để tưởng nhớ Cuội đã từng cứu giúp người dân.

Ngoài ra, cũng có một câu chuyện về Tết Trung Thu bắt nguồn từ Trung Quốc rất phổ biến gắn với chị Hằng Nga. Từ thời xa xưa, trên trời xuất hiện đến mười ông mặt trời khiến mặt đất nóng đến bốc khói, biển hồ khô cạn, người dân gần như không thể sống nổi. Lúc bấy giờ, có một anh hùng tên là Hậu Nghệ đã trèo lên đỉnh núi Côn Lôn dùng thần lực giương nỏ thần bắn rụng chín ông mặt trời. Nhờ vậy, chàng nhận được sự tôn kính và yêu mến của mọi người. Có rất nhiều người đến xin tầm sư học đạo, trong đó có học trò tên Bồng Mông. Không lâu sau, Hậu Nghệ lấy một người vợ xinh đẹp, tốt bụng, tên là Hằng Nga, mọi người đều ngưỡng mộ đôi vợ chồng trai tài gái sắc này.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-14

Sự tích chị Hằng được nhắc đến nhiều trong dịp Tết Trung Thu (Ảnh: subibo.com)

Một hôm, trên đường đi thăm bạn thì Hậu Nghệ tình cờ gặp Vương mẫu nương nương, chàng bèn xin thuốc trường sinh bất tử. Tuy nhiên, khi uống thuốc này vào sẽ bay lên trời thành tiên. Hậu Nghệ không nỡ xa vợ nên đành không uống mà đưa Hằng Nga cất giữ.

Một hôm, khi Hậu Nghệ ra ngoài đi săn, Bồng Mông đã ép Hằng Nga phải đưa thuốc bất tử. Trong lúc nguy cấp, nàng đã lấy thuốc ra và uống hết. Vừa uống xong, nàng bỗng thấy người nhẹ nhàng rời khỏi mặt đất và bay lên trời. Nhưng do Hằng Nga còn nhớ chồng, nên chỉ bay đến mặt trăng là nơi gần với nhân gian nhất rồi trở thành tiên. Khi nghe kể lại chuyện, Hậu Nghệ đau khổ nhìn lên trời đêm gọi tên vợ. Lúc nhìn lên, chàng thấy ánh trăng đêm nay sao thật sáng, lại có thêm một bóng người trông giống Hằng Nga. Hậu Nghệ vội sai người đến hậu hoa viên - nơi Hằng Nga yêu thích, lập bàn hương án, đặt lên đó những món ăn và trái cây mà bình thường nàng thích ăn nhất, để tế Hằng Nga nơi cung trăng đang nhớ đến mình.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-11

Chuyện tình Hằng Nga và Hậu Nghệ (Ảnh: baogiaothong.vn )

Sau khi mọi người nghe tin Hằng Nga đã thành tiên nữ trên cung trăng thì cũng đã bày hương án dưới ánh trăng rằm để cầu xin nàng banh phát sự may mắn, bình an. Từ đó, phong tục cúng trăng vào Tết Trung Thu được hình thành. Đến nay, vào mỗi dịp Tết Trung Thu, câu chuyện chị Hằng vẫn thường được hay kể cho các bé thiếu nhi nghe cũng như có những hoạt động đóng vai chị Hằng.

Ý nghĩa Tết Trung thu

Theo phong tục của người Việt thì cứ mỗi dịp Tết Trung Thu, người ta lại làm mâm cỗ cúng để tưởng nhớ tổ tiên. Mâm cỗ sẽ khác nhau tùy theo mỗi gia đình. Có gia đình thì soạn mâm cỗ chay, có nhà lại soạn mâm cỗ mặn. Tuy nhiên, trên mâm cỗ không thể thiếu bánh Trung thu, kẹo, trà, rượu, hoa quả.

Cũng trong ngày này, bố mẹ sẽ mua cho các bé đèn lồng để treo trong nhà và để trẻ nhỏ rước đèn cùng bạn bè (các bé sẽ cầm đèn lồng đi thành hàng khắp nơi).

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-12 vtc.vn

Rước đèn đêm trăng (Ảnh: vtc.vn )

Tết Trung Thu lúc xưa là Tết đoàn viên, là dịp để người trong gia đình quây quần bên nhau ngắm trăng, ăn bánh vào giữa tiết trời se se lạnh của mùa thu. Dần dần, Tết Trung Thu tại Việt Nam đã trở thành Tết thiếu nhi. Trong dịp này, các em sẽ được tổ chức ca hát, rước đèn, xem múa lân, được người lớn tặng bánh kẹo.

Dù cho ý nghĩa Tết Trung Thu đã thay đổi theo thời gian nhưng nó vẫn giữ được nét đẹp của lòng biết ơn, báo hiếu, của tình thân hữu, tình yêu thương và sự đoàn tụ.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-18

Những món đồ chơi Trung thu (Ảnh: wecheckin.vn)

Một số phong tục trong ngày Tết Trung Thu

Chơi đèn lồng

Tết Trung Thu không thể nào trọn vẹn nếu thiếu đi hình ảnh những chiếc đèn lồng nhiều màu sắc. Chiếc đèn lồng truyền thống là loại đèn ông sao năm cánh, được làm bằng giấy màu dán lên những khung tre. Đèn lồng tượng trưng cho sự cầu an và may mắn. Một số nơi thì lại dùng đèn hoa đăng, ghi những ước nguyện rồi thả bờ sông trôi đi xa.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-1

Đèn lồng giấy ngôi sao truyền thống (Ảnh: denlongviet.vn)

Ngày nay, đèn lồng chủ yếu làm cho trẻ em chơi trung thu là chính. Trước trung thu một tháng thì những cửa hàng đã bắt đầu bày bán rất nhiều loại đèn lồng từ đèn dùng nến đến đèn chạy bằng pin với vô số hình dáng từ bông hóa, cá, gấu…vô cùng bắt mắt sáng rực đêm trung thu.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-8

Đèn lồng bằng pin đủ hình dạng (Ảnh: denlonggiasi.com)

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-8

Ảnh: xuongdenlong.com

Cắm trại Trung thu

Trẻ em trong dịp Tết Trung Thu sẽ được tổ chức hoạt động cắm trại, đặc biệt trại sẽ được tổ chức quy mô lớn ở những vùng nông thôn. Hoạt động cắm trại sẽ giúp các hiểu thêm về truyền thống của quê hương cũng như nâng cao các kỹ năng sống như: đoàn kết, kỷ luật, độc lập....

Người ta sẽ dựng lều trại bằng cách trải một tấm bạt lớn lên trên mặt đất. Phần mái trại cũng sẽ sử dùng một tấm bạt dựng theo hình mái nhà. Lều trại sẽ được cố định bởi các cọc làm từ những thanh tre được buộc chắc chắn. Để trại thêm sinh động thì người ta sẽ trang trí thêm những lá cờ, dây tua rua nhiều sắc màu. Ở trên cổng của lều, trại thì sẽ có những dòng chữ, câu đối liên quan đến Tết Trung Thu hoặc trẻ em được viết trên mẹt tre.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-19

Ảnh: vietnamcruisetrip.com

Trong suốt quá trình cắm trại, trẻ em sẽ được tham gia nhiều trò chơi thể hiện tinh thần đồng đội như kéo co, chạy tiếp sức… Bên cạnh đó, còn có thể có những hoạt động như: đốt lửa trại, thi hóa trang, kể chuyện, múa hát… trong ngày Tết Trung Thu.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-15

Tổ chức hoạt động vui Trung thu cho trẻ em (Ảnh: truyenthongminhgia.vn)

Ngắm trăng đêm rằm

Ngày 15/8 âm lịch (rằm tháng 8) là lúc khí hậu mát mẻ, ánh trăng sáng soi rõ cảnh vật về đêm. Thời điểm này là lúc mọi người thảnh thơi ngắm trăng. Dưới ánh trăng, mọi người cùng nhau trò chuyện, ăn bánh trung thu. Người lớn cũng thường kể về giai thoại chú Cuội ngồi gốc đa hay câu chuyển chị Hằng Nga cho trẻ em nghe.

Phá cỗ trung thu

Hầu hết các gia đình Việt đều bày cỗ Trung thu.Tùy vào từng gia đình mà cỗ sẽ được trang trí khác nhau. Tuy nhiên, một mâm cỗ cơ bản sẽ gồm bánh Trung thu, lồng đèn, bánh, kẹo và mâm ngũ quả. Mâm ngũ quả sẽ gồm 5 loại quả thường là dưa hấu, hồng đỏ, hồng ngâm, đu đủ, bưởi, táo… Những loại trái cây này để tạo sự bắt mắt thì được gọt tỉa thành nhiều hình thú đáng yêu như: cá làm từ thanh long, chú cún làm từ quả bưởi, nhím làm từ quả lê, quả nho… 

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-9

Mâm cỗ trung thu (Ảnh: afamily.com)

Khi ánh trăng lên cao đến đỉnh đầu là lúc mọi người cùng nhau bày cỗ ra và thưởng thức các món ăn. Mâm cỗ trung thu là để cúng trăng và tế trời đất cùng cầu mong cuộc sống tốt lành, mùa màng bội thu và sự đoàn viên trong gia đình.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-10

Những chú cún được tỉa từ trái bưởi (Ảnh: topgia.vn)

Múa Lân

Cứ mỗi dịp Tết Trung Thu đến, đường phố lại nhộn nhịp tiếng trống từ các đoàn múa Lân. Múa Lân sẽ tổ chức vào đêm 14 và 15 tháng 8 âm lịch. Đội múa Lân sẽ gồm một người đội đầu Lân, khoảng 2-3 người làm đuôi Lân, 1 người đóng vai ông địa, 1 người đánh trống, 1 người đánh xèng. Những chú Lân đủ sắc màu nhảy nhót một cách nghệ thuật theo điệu trống trên dàn cao rất đẹp mắt. Phong tục múa Lân tượng trưng cho việc người ta cầu mong những điềm lành sẽ đến với gia đình.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-4

Ảnh: @burningsunld

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-6

hình ảnh ông địa (Ảnh: @endrio.f)

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-5

Màn trình diễn đầy màu sắc (Ảnh: @burningsunld)

Thưởng thức bánh Trung thu

Bánh trung thu là món bánh chỉ có vào dịp Tết Trung Thu và là món ăn không thể thiếu của mọi nhà. Người ta còn dùng bánh trung thu đi biếu vào dịp này. Bánh hình tròn được làm từ bột mì và bột đường, trên mặt bánh có khắc hình hoa văn. Bánh Trung thu có hai loại là bánh dẻo và bánh nướng với nhiều vị như hạt sen, đậu xanh, khoai môn, đậu đen… đến các vị mặn như: thịt, lạp xưởng…

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-3

Bánh trung thu dẻo và nướng (Ảnh: @ nhg.meo)

Bánh trung thu tròn vành vạnh thể hiện cho sự đoàn tụ và hòa thuận của gia đình. Thường bánh trung thu sẽ được cắt bằng với đúng số thành viên trong gia đình. Miếng bánh càng đều thì gia đình càng hạnh phúc hòa thuận.

nguon-goc-va-y-nghia-cua-tet-trung-thu-7

Ảnh: @hannyanuongvat

Tặng quà và tổ chức vui chơi trung thu cho thiếu nhi

Cũng trong ngày này, hầu hết các trường học, khu phố nơi các bé ở đều tổ chức các hoạt động vui chơi cũng như tặng quà cho các bé. Người ta sẽ cho các bé xem múa lân, nghe kể chuyện về chú Cuội, chị Hằng, tham gia các hoạt động đố vui, múa hát… Bên cạnh đó, các bé sẽ nhận được các món quà như: bánh Trung thu, đèn lồng, mặt nạ với nhiều kiểu nhân vật hay bánh kẹo...

10ytuongtochuctrungthuchobethuvihon01_20190913193423

Ảnh: radio.voh

Tết Trung Thu là một ngày lễ rất có ý nghĩa và mang đậm nét văn hóa của người Việt. Nếu có dịp, du khách hãy đến Việt Nam vào ngày Tết Trung Thu để cảm nhận hết được không khí náo nhiệt cũng như các hoạt động truyền thống.