Độc đáo kiến trúc và ý nghĩa thiêng liêng của nhà rông Tây Nguyên

Độc đáo kiến trúc và ý nghĩa thiêng liêng của nhà rông Tây Nguyên

Lâm Đồng Đắk Lắk Gia Lai - Kon Tum Đắk Nông 10.07.2020

Nhà rông chính là một biểu tượng văn hóa đặc trưng nhất của đồng bào dân tộc Tây Nguyên. Nhà rông vừa thể hiện được những giá trị văn hóa vật chất, vừa bao gồm giá trị văn hóa tinh thần của con người Tây Nguyên nơi đây.

Được viết bởi giangntm

Tây Nguyên là một vùng đất hội tụ nhiều đồng bào dân tộc khác nhau cùng sinh sống, tạo nên những nếp văn hóa đặc trưng và nhà rông là một trong số đó. Nhà rông ở trong các buôn làng là hình ảnh quen thuộc, không thể thiếu, gắn liền với đời sống hằng ngày người Tây Nguyên.

Đôi nét về nhà rông Tây Nguyên

Nhà rông thực chất cũng là một kiểu nhà sàn, được xây dựng trên các cột ở trên mặt đất hay trên mặt nước. Nhà sàn đã có mặt ở nhiều nơi trên thế giới, từ thời kỳ đồ đá, đồ đồng nhưng nhà rông Tây Nguyên lại là một kiểu nhà sàn đặc trưng khác với phần mái nhà to hơn hẳn so với nhà sàn bình thường.

nha-rong-tay-nguyen-2

Nhà rông là biểu tượng của người Tây Nguyên - Ảnh: Báo Gia Lai

nha-rong-tay-nguyen-6

Nhà rông gắn liền với cuộc sống của đồng bào Tây Nguyên - Ảnh: Báo Gia Lai

Nhà rông Tây Nguyên thường dùng để làm nơi tụ họp, trao đổi và thảo luận của dân làng, một số nơi còn dùng để đón khách chung của làng hay khách riêng của từng gia đình. Tuy nhiên, không phải dân tộc nào ở Tây Nguyên cũng có nhà rông, hiện nhà rông chỉ có ở phía Bắc của Tây Nguyên như tỉnh Gia Lai và Kon Tum, ở phía Nam của Tây Nguyên thì kiểu nhà này rất thưa thớt.

nha-rong-tay-nguyen-3

Hiện nhà rông có nhiều ở phía Bắc của Tây Nguyên - Ảnh: @jaivulabeaute

Kiến trúc đặc trưng của nhà rông Tây Nguyên

Nhà rông tuy gọi là nhà nhưng không phải là nơi ở của người đồng bào, mặc dù được xây dựng với kết cấu tương tự nhà sàn để ở. Nhà rông mang những nét kiến trúc riêng, cao và rộng hơn nhà sàn. Nhiều nơi còn xây đến hai nhà rông: nhà rông đực và nhà rông cái. Nhà rông đực dành cho đàn ông và thường được trang trí công phu, hùng vĩ còn nhà rông cái có mái thấp hơn, dành cho phụ nữ. Trai gái có thể đến quây quần bên nhà rông để nói chuyện, thăm hỏi nhưng tuyệt nhiên không được ở lại.

nha-rong-tay-nguyen-9

Nhà rông mang những nét kiến trúc riêng, cao và rộng hơn nhà sàn - Ảnh: VnEpress

Nhà rông được xây dựng từ chính những nguyên liệu lấy từ núi rừng Tây Nguyên như gỗ, tre, cỏ tranh.. với chiều cao trung bình khoảng 18 mét. Mái của nhà rông là mái nhọn xuôi dốc hình lưỡi rìu vươn lên bầu trời, những ngôi nhà càng to, càng rộng thì càng thể hiện được sự mạnh mẽ và sung túc của buôn làng đó. Đây cũng là nơi bắt đầu cho những tiếng cồng chiêng, là hơi thở và tâm hồn của mảnh đất Tây Nguyên.

nha-rong-tay-nguyen-8

Nhà rông được xây dựng từ chính những nguyên liệu lấy từ núi rừng - Ảnh: @thinhh.91

Thông thường nhà rông Tây Nguyên sẽ được dựng trên tám cột cây đại thụ, thẳng và chắc. Cột cây đại thụ sẽ được chọn lựa rất kĩ càng vì đây như là nền móng của cả ngôi nhà. Phần mái được lợp bằng lá cỏ tranh (một loài cây thuộc họ lúa), được hái và phơi khô cho đến khi vàng mới sử dụng. 

nha-rong-tay-nguyen-4

Phần mái của nhà rông được lợp bằng lá cỏ tranh - Ảnh: @thynguyen2402

Nét đặc biệt thể hiện văn hóa của người đồng bào dân tộc trong nhà rông đó chính là phần sàn nhà. Sàn nhà thường được làm từ ván gỗ hay ống tre nứa ghép lại, tuy nhiên không khít nhau và sẽ cách nhau khoảng 1cm. Điều này phù hợp với văn hóa quây quần uống rượu cần của người đồng bào vì khi ăn uống, nước vương ra nền nhà thì sẽ chảy luôn xuống dướt đất và sàn nhà cũng dễ vệ sinh hơn.

nha-rong-tay-nguyen-10

Sàn nhà thường được làm từ ván gỗ hay ống tre nứa ghép lại nhưng không khít - Ảnh: Baomoi.com

Người Tây Nguyên xây dựng nhà rông thường lựa chọn số lẻ ở các bậc thang như 7 hoặc 9. Mỗi dân tộc sẽ lại có những cách trang trí bậc thang riêng ở thành và cột, người Gia Rai hay tạc hình quả bầu đựng nước, người Giẻ Triêng, Xơ Đăng chọn hình núm chiêng hoặc hình mũi thuyền..

nha-rong-tay-nguyen-11

Người Tây Nguyên xây dựng nhà rông thường lựa chọn số lẻ ở các bậc thang như 7 hoặc 9 - @cuongkhii

Đến các buôn làng, nếu muốn nhìn thấy nhà rông thì bạn chỉ cần tìm đến khu vực trung tâm. Nhà rông thường được xây dựng trên một mảnh đất rộng để đủ cả không gian sinh hoạt văn hóa cho đồng bào trong làng. Già làng sẽ là người lựa chọn vị trí quan trọng để đặt nhà rông, sau khi xây dựng nhà rông thì người dân mới bắt đầu dựng nhà ở xung quanh và có mặt hướng về nhà rông.

nha-rong-tay-nguyen-14

Nhà rông được xây dựng khu vực trung tâm của làng. Ảnh: Tràng An Travel

Mỗi dân tộc sẽ có những nét riêng trong kiến trúc của nhà rông, trong cả cách tạo dáng, trang trí hoa văn. Người Giẻ Triêng thường xây nhà rông nhỏ và thấp, còn người Xê Đăng lại xây nhà rông cao vút. Nhà rông của người Ba Na mềm mại nhưng vẫn không kém phần uy nghi còn của người Gia Rai lại thanh thoát. Điểm chung của những ngôi nhà rông đó chính là nơi để sinh hoạt cộng đồng và ở các khu nhà rông hiện nay cũng đều treo ảnh hay tượng Bác Hồ, cờ Việt Nam để bày tỏ lòng thành đối với Bác Hồ, với đất nước Việt Nam.

nha-rong-tay-nguyen-15

Tùy dân tộc mà có các kiểu nhà rông khác nhau nhưng điểm chung là thường treo cờ Việt Nam trước nhà rông - Ảnh: TinTravel

Những nét văn hóa gắn với nhà rông Tây Nguyên

Đối với dân làng ở Tây Nguyên, nhà rông không chỉ là một ngôi nhà bình thường mà có sự thiêng liêng, chính vì thế nhà rông đều được xây dựng lên bằng mồ hôi và bằng tình cảm cao quý của người dân trong làng. Người dân đồng bào Tây Nguyên quan niệm rằng nhà rông là nơi thu hút khí thiêng để hỗ trợ cho dân làng có được một cuộc sống êm đềm. Đó cũng chính là lý do mà bên trong nhà rông có một nơi trang trọng để người dân đặt những vật linh thiêng để thần linh trú ngụ như dao, sừng trâu..

nha-rong-tay-nguyen-5

Nhà rông được xây dựng bằng mồ hôi và tình cảm của người đồng bào - Ảnh: Nguoiduatin.vn

Đến tham quan nhà rông Tây Nguyên, ngoài được tham gia vào các sự kiện văn hóa của người đồng bào thì bạn còn có cơ hội chiêm ngưỡng được những hiện vật gắn với lễ hội Tây Nguyên. Ở miền xuôi thường lựa chọn hình ảnh mái đình gắn với cây đa, còn ở Tây Nguyên chọn nhà rông gắn với cây nêu (thường làm từ một số loại họ tre, tỉa sạch nhánh và lá với chiều cao 5 - 6m; trên ngọn cây treo thêm nhiều vật dụng mang tính chất biểu tượng riêng của từng địa phương như đèn lồng, chuông...). Cây nêu có mặt trong hầu hết mọi lễ hội của người Tây Nguyên, thế nhưng theo phong tục mỗi lễ hội sẽ chọn cây nêu khác nhau như lễ hội mừng lúa mới sẽ chọn cây nêu 1 nhánh, lễ hội đâm trâu chọn cây nêu 4 nhánh...

nha-rong-tay-nguyen-13

Cây nêu ở lễ hội mừng nhà rông mới - Ảnh: Mytour

Tại nhà rông thường diễn ra các sự kiện trọng đại của làng và cũng là nơi diễn ra các lễ hội, nơi các thế hệ nghệ nhân già truyền đạt lại cho thế hệ trẻ những giá trị văn hóa truyền thống Tây Nguyên. Nhà rông cũng là nơi lưu giữ nhiều bảo vật của vùng đất Tây Nguyên như cồng chiêng, trống,.. Tập tục sinh hoạt ở nhà rông Tây Nguyên phần nào thể hiện được lối sống đùm bọc, đoàn kết của con người nơi đây.

IMG_0009

Người dân đem lễ vật đến nhà rông để chuẩn bị thực hiện lễ cúng nhà rông. Ảnh: baotintuc.vn

Sau một năm thu hoạch tươm tất thì người đồng bào thường tổ chức lễ cúng Thần nhà rông, chuẩn bị rượu cần cùng với nhiều lễ vật để hiến tế, tạ ơn thần linh. Già làng và những bậc cao niên trong làng sẽ chọn ra một ngày tốt nhất để thực hiện nghi lễ, yêu cầu tất cả mọi người trong làng đều phải tập trung về khu vực nhà rông của làng. Thầy cúng sẽ thực hiện nghi lễ ở nhà rông, mong muốn dân làng có cuộc sống hòa thuận, ấm no, mọi người đoàn kết, yêu thương nhau. Sau khi lễ cúng hoàn tất, mọi người sẽ chia nhau thưởng thức những món ăn ngon, uống rượu cần và cùng nhau nắm tay hòa vào tiếng hát, tiếng cồng chiêng. 

nha-rong-tay-nguyen-12

Tại nhà rông thường diễn ra các sự kiện trọng đại của làng - Ảnh: vungoi.vn

Nếu muốn tham quan nhà rông Tây Nguyên thì bạn có thể đến với một số buôn làng như nhà rông Kon Klor, nhà rông Kon Jơ Dri, nhà rông Kon K’ri,… cách trung tâm thành phố Pleiku hơn 50km; làng Plei Phung, làng Kon So Lăl (huyện Chư Pah) và làng Đê K'tu (huyện Mang Yang) ở Gia Lai cũng đang lưu giữ nhiều nhà rông cổ.

nha-rong-tay-nguyen-7

Du khách đến tham quan nhà rông Tây Nguyên. Ảnh: @hungchen6684

Dọc khắp mảnh đất Tây Nguyên hình ảnh nhà rông vút lên trời xanh trở nên vô cùng quen thuộc, là minh chứng rõ nhất cho văn hóa, tập tục và lối sống của người đồng bào Tây Nguyên.