Những điều thú vị về văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Những điều thú vị về văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Lâm Đồng Đắk Lắk Gia Lai - Kon Tum Đắk Nông 16.07.2020

Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại vào ngày 25 tháng 11 năm 2005. Cồng chiêng Tây Nguyên mang đậm nét đặc sắc và thể hiện được tinh thần của các dân tộc miền núi Việt Nam. Dù thời gian có trôi đi như thế nào chăng nữa thì cồng chiêng vẫn luôn gắn liền với các hoạt động của đồng bào Tây Nguyên.

Được viết bởi thyltp

Nguồn gốc của cồng chiêng Tây Nguyên 

Cồng chiêng là loại nhạc khí làm từ hợp kim đồng, có khi pha thêm vàng, bạc hoặc đồng đen. Cồng thì có núm cầm, còn chiêng lại không có. Cồng và chiêng có thể dùng đơn lẻ hoặc dùng theo dàn có khoảng từ 2-20 chiếc.

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-8

Cồng chiêng là hậu duệ của đàn đá (Ảnh: @y.u.f.a.m.s)

Cồng chiêng là nhạc cụ dân gian gắn liền với đời sống người dân Tây Nguyên. Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trải rộng suốt 5 tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Nông và Lâm Đồng. Hiện nay, vẫn chưa có tài liệu chính thức nào có thể chỉ ra chính xác thời gian cồng chiêng Tây Nguyên xuất hiện trong đời sống người dân ở đây. Người ta chỉ có thể ước lượng rằng nó đã có ở mảnh đất hùng vĩ này hàng nghìn đời nay và đã xuất hiện trong các câu chuyện cổ tích của các dân tộc Tây Nguyên. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-2

Cồng chiêng Tây Nguyên đã xuất hiện từ rất lâu đời tại nơi này (Ảnh: Bảo Hưng)

Về nguồn gốc, cồng chiêng có thể là “hậu duệ” của đàn đá. Trước khi văn hóa đồng xuất hiện, người xưa đã biết sử dụng các loại khí cụ đá như: cồng đá, chiêng đá... rồi tới thời kỳ đồ đồng thì chiêng đồng xuất hiện. Từ xa xưa, cồng chiêng được đánh lên trong rất nhiều dịp như: mừng lúa mới, xuống đồng, để kết nối với thần linh... Đồng thời, trong những lễ hội như: lễ đâm trâu, lễ mừng cơm mới, lễ thổi tai cho trẻ sơ sinh đều phải có tiếng cồng chiêng như một sự kết nối cộng đồng.

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-3

Một lễ hội ở Tây Nguyên có sử dụng cồng chiêng (Ảnh: @vietnamarabicgate)

Theo nghiên cứu của một số học giả trong và ngoài nước thì giai đoạn đầu thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20 là thời kỳ cồng chiêng Tây Nguyên phát triển hưng thịnh nhất. Trong giai đoạn này, người ta đã tìm ra các bằng chứng về các lò đồng, lò sắt của người cổ Tây Nguyên. Tuy nhiên, lại chưa có bằng chứng xác thực rằng người bản địa Tây Nguyên đã đúc ra các bộ cồng chiêng. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-1

Cồng chiêng Tây Nguyên là bản hùng ca của núi rừng (Ảnh: Bảo Hưng)

Có giả thuyết cho rằng cồng chiêng Tây Nguyên bắt nguồn từ văn minh Đông Sơn  - nền văn hóa đồng thau ở Đông Nam Á. Tuy nhiên, cồng chiêng của Việt Nam lại mang nét đặc trưng riêng nhờ tính liên kết cộng đồng cao khi sử dụng bởi cồng chiêng Tây Nguyên cần ít nhất 5 người cùng chơi và khi tiếng cồng chiêng vang lên thì người dân sẽ cùng nhau nắm tay nhảy múa hoặc thực hiện các nghi lễ.

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-13

Văn hóa thể hiện tính cộng đồng cao (Ảnh: baodantoc.vn)

Theo một giả thuyết khác của một học giả phương Tây thì cồng chiêng của người Tây Nguyên có nguồn gốc từ những nước thuộc nhóm ngôn ngữ Malayo Pôlinêdi ở Ðông Nam Á. Theo giả thuyết này thì nhiều tộc người ở Tây Nguyên có chung nguồn gốc với nhóm ngôn ngữ này đã vượt biển Đông, họ mang theo chiếc chiêng cồng đến cao nguyên miền Trung của Việt Nam sinh sống, duy trì và phát triển cồng chiêng đến ngày nay.

Cho đến tận bây giờ, người ta vẫn chưa tìm ra câu trả lời chính xác cho nguồn gốc của cồng chiêng. Tuy nhiên, dù thế nào đi chăng nữa thì văn hóa cồng chiêng vẫn gắn bó mật thiết với cuộc sống của người dân Tây Nguyên. Đó là đời sống tâm linh, là nơi thể hiện niềm vui, nỗi buồn trong đời sống hằng ngày của họ. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-14

Đàn ông đánh cồng chiêng, phụ nữ thì nhảy múa (Ảnh:daklak24h.com.vn)

Cách đánh cồng chiêng Tây Nguyên

Người Tây Nguyên có hai cách đánh cồng chiêng là đánh bằng cùi hoặc bằng cườm tay. Dùi chiêng cũng được phân làm 2 loại là dùi cứng và dùi mềm. Dùi cứng được làm bằng nhánh gỗ khô còn dùi mềm được chế từ gốc cây dứa khô hoặc bằng gỗ có bọc lớp vải bên ngoài. Dùi mềm tạo âm thanh tròn và ngân vang còn dùi cứng cho âm thanh sắc nhọn, nghe có tiếng va chạm của kim khi và mãnh liệt. Còn khi đánh cồng bằng cườm tay sẽ tạo âm thanh bí ẩm, xa xăm.

Để đánh cồng chiêng, tay phải dùng cùi hoặc cườm tay kích vào mặt chiêng sao cho tạo ra âm thanh còn tay trái lúc thì chặn mặt chiêng lúc lại rời khỏi mặt chiêng. Việc kết hợp uyển chuyển giữa hai tay tạo nên âm chiêng hoàn hảo. Mỗi thành viên tham gia vào dàn chiêng sẽ giữ vị trí đánh cao độ và tiết tấu khác nhau nên họ phải nắm chắc thời gian gõ chiêng chính xác sao cho ra đúng âm sắc, giai điệu. Bản nhạc chiêng hay và hoàn hảo là sự phối hợp nhịp nhàng, tập trung và hào hứng của mọi người trong dàn chiêng.

20225998_1959271834357129_1654629613843775488_n

Những em bé Tây Nguyên đang dùng dùi cứng để đánh cồng chiêng. Ảnh: @dulich.vietnam

Xét về nhạc lý, cồng chiêng Tây Nguyên lấy bồi âm tự nhiên để làm cơ sở thiết lập thang âm của mình. Trong đó, mỗi biên chế của từng tộc người đều cấu tạo bởi thang 3 âm, 5 âm hay 6 âm cơ bản. Tuy nhiên, cồng chiêng vốn là nhạc cụ đa âm, bên cạnh âm cơ bản bao giờ cũng vang kèm một vài âm phụ khác. Thế nên trên thực tế, một dàn 6 chiêng sẽ cho ta tối thiểu 12 âm hay nhiều hơn nữa. Điều đó lý giải tại sao âm sắc cồng chiêng nghe thật đầy đặn và có chiều sâu.

Ý nghĩa văn hóa của cồng chiêng Tây Nguyên

Cồng chiêng là sự đại diện cho bản sắc văn hóa các dân tộc Tây Nguyên. Nó được sử dụng nhiều trong các nghi lễ quan trọng và khi xưa nó còn thể hiện cho sự giàu có của mỗi gia đình. Người ta quan niệm rằng, đằng sau mỗi chiếc cồng, chiếc chiêng đều ẩn chứa một vị thần. Cồng chiêng càng cổ thì quyền lực của vị thần càng cao. Khi âm thanh của cồng chiêng vang lên thì đó là lúc đồng bào Tây Nguyên đang truyền thông tin đến các đấng thần linh cũng như các thành viên trong cộng đồng. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-10

Tiếng cồng chiêng có mặt trong đời sống hằng ngày của người Tây Nguyên (Ảnh: anninhthudo.vn)

Tiếng cồng chiêng xuất hiện trong hầu hết các hoạt động sinh hoạt hằng ngày của người Tây Nguyên. Tuy nhiên, cồng chiêng không được dùng tùy tiện mà chỉ sử dụng trong các nghi lễ, lễ hội của gia đình, buôn làng, tiếp khách quý một cách có quy tắc mà thôi. Từ lúc cất tiếng khóc chào đời, khi cưới vợ, cưới chồng… người dân nơi đây đều được nghe tiếng cồng chiêng chúc mừng ngày hạnh phúc. Khi một người đi về cõi vĩnh hằng thì tiếng cồng chiêng vang lên như sự tiễn đưa họ.

Văn hóa cồng chiêng mang một ý nghĩa rất thiêng liêng trong cuộc sống đồng bào Tây Nguyên. Nó giúp họ cảm thấy được sống trong không gian tâm linh đậm chất thanh cao. Không những vậy, mỗi lúc tiếng cồng chiêng vang lên, nó như tạo một âm thanh gắn kết cả cộng đồng Tây Nguyên lại. Âm thanh đó mang cảm xúc rạo rực khó tả và tạo nên một sức mạnh đoàn kết đầy khí tể của cả buôn làng. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-5

Dàn cồng chiêng Tây Nguyên được chơi bởi rất nhiều người (Ảnh: @vietnamarabicgate)

Không những chứa đựng giá trị văn hóa tâm linh, tiếng cồng chiêng còn đi vào cả văn chương của đồng bào Tây Nguyên. Vào những ngày hội, nhiều người nhảy múa quanh ngọn lửa thiêng, uống rượu bên tiếng cồng chiêng vang vọng núi rừng tạo nên bầu không khí đậm chất thơ ca. Chính vì vậy, tiếng cồng chiêng đã có mặt trong những áng sử thi, những bài thơ, câu hát vừa lãng mạn, vừa hùng tráng.

Khám phá lễ hội văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên

Lễ hội Cồng chiêng Tây Nguyên được tổ chức hằng năm vào các thời điểm khác nhau, không có thời gian cụ thể. Địa điểm tổ chức sẽ luân phiên thay thế tại 5 tỉnh Tây Nguyên là: Đăk Lăk, Lâm Đồng, Kon Tum, Đăk Nông và Gia Lai. Trong đó, Đăk Lăk là địa điểm thường xuyên được chọn tổ chức nhất vì có vị trí là trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế của Tây Nguyên. Đồng thời, đây là nơi có nhiều cồng chiêng nhất. Năm 2019, lễ hội được tổ chức vào tháng 4 tại thành phố Buôn Ma Thuột. Năm 2020, lễ hội này dự kiến sẽ tổ chức vào tháng 8 tại 16 huyện thuộc tỉnh Đăk Lắk. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-4

Khai mạc lễ hội văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên năm 2018 (Ảnh: @minhlalebinhne)

Những hoạt động thường diễn ra trong Lễ hội Cồng chiêng Tây Nguyên gồm: phục dựng các lễ hội truyền thống có sử dụng cồng chiêng của các dân tộc như: lễ cúng cơn mưa đầu mùa, lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà rông mới, lễ đâm trâu… Đồng thời, tại lễ hội, du khách sẽ có dịp thưởng thức các màn trình diễn nghệ thuật tạc tượng gỗ, đan lát, dệt thổ cẩm, hát dân ca, diễn xướng sử thi, những màn đánh cồng chiêng.

Bên cạnh đó, lễ hội này còn có triển lãm ảnh về văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên; hội thảo bảo tồn và phát huy giá trị di sản không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên để giúp du khách hiểu hơn về một nét văn hóa đặc trưng của mảnh đất này.

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-6

Phục dựng các lễ hội của đồng bào Tây Nguyên (Ảnh: thoidai.com.vn)

Trong lễ hội cồng chiêng nói riêng và các lễ hội của người Tây Nguyên nói chung, đồng bào nơi đây sẽ mặc các trang phục truyền thống đặc trưng của dân tộc họ. Trang phục của người dân nơi đây mang đường nét khỏe khoắn nhưng không kém phần mềm mại, độc đáo, mang đậm dấu ấn của vùng rừng núi. Dù mỗi dân tộc Tây Nguyên sẽ có cách trang trí họa tiết trên váy áo khác nhau nhưng vẫn có nét chung đó là đàn ông đóng khố, mặc áo chui đầu hoặc áo choàng quấn, phụ nữ thì mặc áo kèm với chiếc váy tấm. Gam màu chủ đạo của trang phục là đỏ, đen (đối với các dân tộc phía Bắc của Tây Nguyên) và xanh đậm, trắng (đối với các dân tộc ở phía Nam của Tây Nguyên). Trên bộ áo váy sẽ có dệt hoặc thêu các loại hoa văn chủ đề thiên nhiên ấn tượng. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-11

Trang phục của người Tây Nguyên dù khách nhau giữa các dân tộc nhưng luôn có điểm chung là phụ nữ áo và váy tấm còn đang ông đóng khố. (Ảnh: daktip.vn)

Đến với lễ hội, du khách sẽ trải qua các cung bậc cảm xúc khác nhau theo âm thanh được phát ra từ những tiếng cồng chiêng biểu diễn bởi hàng chục người dân Tây Nguyên. Người ta có thể gõ cồng chiêng bằng dùi hoặc đấm tay. Mỗi bài chiêng có rất nhiều bè, mỗi cá nhân sẽ dùng một cái chiêng. Từng nhạc công chơi sẽ chơi một nốt theo một mô hình tiết tấu và kết hợp lại thành bè, thành giai điệu. Âm thanh ấy lúc nhẹ nhàng bay bổng, lúc thì lại hào hùng, rộn vang cả núi rừng. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-7

Màn trình diễn công chiêng trong Lễ hội văn hóa Cồng chiêng (Ảnh: vanhien.vn)

Vào ban đêm, khi ánh lửa thiêng được thắp lên, trai gái trong làng sẽ nắm tay nhau nhảy múa bên ánh lửa bập bùng trong tiếng cồng chiêng nhịp nhàng. Du khách cũng có thể tham gia vào những điệu nhảy dân tộc truyền thống cùng người dân. Lúc này đây, bạn sẽ có cảm giác như tất cả mọi người đều được gắn kết lại trong một không gian vừa ấm cúng lại rất hoành tráng. 

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-9

Người dân nhảy múa quanh ánh lửa thiêng (Ảnh: tintuc.vn)

Giáo sư Tô Ngọc Thanh từng chia sẻ trằng: “Một cảm giác hoành tráng, thiêng liêng sẽ trỗi dậy trong ta khi nghe dàn cồng chiêng Gia Rai và Bahnar trình diễn". Đó là những gì du khách sẽ cảm nhận được khi tham gia lễ hội văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên. Bạn sẽ được sống trong một không khí hào hùng của đất trời, núi rừng Tây Nguyên.

Theo một người dân bản địa Tây Nguyên là ông A Huất (Kon Tum) thì: “Lễ hội cồng chiêng đã có mặt từ rất lâu và là truyền thống của dân tộc tôi. Mỗi khi lễ hội đến thì tôi cảm thấy rất vui, rất phấn khởi, rất tự hào”.

tim-hieu-ve-van-hoa-cong-chieng-tay-nguyen-15

Cồng chiêng Tây Nguyên là niềm tự hào của đồng bào miền núi (Ảnh: mytour.vn)

Thật vậy, lễ hội Cồng chiêng Tây Nguyên có ý nghĩa rất lớn đối với đồng bào nơi đây bởi nó vừa mang ý nghĩa cầu bình an, cầu may mắn, hạnh phúc, mùa màng bội thu, vừa mang ý nghĩa kết nối cộng đồng, thần linh trong một bản giao hưởng hoành tráng.

Chính vì những giá trị văn hóa trong đời sống tâm linh, sinh hoạt hằng ngày của người dân nơi đây mà cồng chiêng Tây Nguyên đã trở thành một biểu tượng đẹp. Đến tận bây giờ, nét văn hóa này vẫn tiếp tục được bảo tồn và phát triển một cách đầy trân trọng.