Khám phá chùa Dâu 2.000 tuổi cổ xưa nhất ở Việt Nam

Khám phá chùa Dâu 2.000 tuổi cổ xưa nhất ở Việt Nam

Bắc Ninh 24.07.2020

Chùa Dâu - ngôi chùa có lịch sử gần 2.000 năm tuổi ở Bắc Ninh - là điểm đến không thể bỏ lỡ trong hành trình khám phá Bắc Ninh. Đây cũng chính là trung tâm Phật giáo cổ nhất tại Việt Nam hiện nay.

Được viết bởi xuyennt

Sự tích bí ẩn về Chùa Dâu

Chùa Dâu nằm ở ở vùng Dâu, thời thuộc Hán gọi là Luy Lâu nay thuộc xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, vùng ngoại ô của tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây chỉ cách Hà Nội khoảng 30km. Sở dĩ chùa có tên gọi là chùa Dâu là vì xưa kia ngôi chùa nằm ngay giữa một vùng đồng bằng trồng dâu nuôi tằm để chăn tơ và dệt lụa. Chùa còn có tên khác là chùa Cả, Cổ Châu tự, chùa Diên Ứng. Đây từng là thủ phủ của quận Giao Chỉ (Giao Châu), một trong những trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa cổ xưa nhất của Việt Nam.

Chùa Dâu là trung tâm trong hệ thống các chùa thờ Phật và hiện nay thờ nữ thần Pháp Vân (thần mây). Sở dĩ chùa thu hút nhiều du khách và Phật tử bởi đây là ngôi chùa cổ bậc nhất Việt Nam. Với những giá trị gắn liền với lịch sử văn hóa, ngày 28 tháng 4 năm 1962 Chùa Dâu được Việt Nam xếp hạng di tích lịch sử.

chua-dau-nemvn-01

Chùa Dâu là ngôi chùa cổ có lịch sử gần 2.000 năm tuổi tại Bắc Ninh. Ảnh: chuadau.business

Theo ghi chép, chùa Dâu gắn với truyền thuyết bà phật mẫu Man Nương và hệ thống phật Tứ pháp. Xưa kia có một cao tăng người Tây Trúc (Ấn Độ) tên Khâu Đà La sang truyền đạo tại chùa Linh Quang ở đất Luy Lâu dưới thời nhà Hán đô hộ. Cách chùa không xa, có gia đình ông bà Tu Định vì mến mộ Phật giáo nên đã gửi con gái mình 10 tuổi là Man Nương đến chùa tu đạo và giúp đỡ nhà chùa một số việc vặt.

Một ngày kia, thiền sư đi vắng và dặn dò Man Nương trông coi chùa cẩn thận. Sau khi dọn dẹp xong như mọi ngày, Man Nương mệt quá nên đã ngủ thiếp đi ở bậc thềm. Đúng lúc nhà sư Khâu Đà La tụng kinh xong quay về nhưng vì không muốn đánh thức nàng nên đã bước qua người Man Nương. Sau đó nàng đã thụ thai và ngày mùng tám tháng tư âm lịch đã hạ sinh một bé gái rồi đem đến chùa để trả lại cho Thiền sư.

chua-dau-nemvn-02

Chùa Dâu là nơi thờ phụng phật mẫu Man Nương. Ảnh: vnexpress.net

Về phía nhà sư, sau khi nhận đứa bé từ tay Man Nương, liền đem đến trước một gốc cây dung thụ trong chùa và gõ vào cây niệm chú. Sau đó cây dâu bỗng nhiên tách làm đôi, vị thiền sư liền đặt đứa trẻ vào trong và cây lại khép lại như cũ. Vị thiền sư trao cho Man Nương cây gậy và dặn nàng khi nào hạn hán xảy ra hãy đem cây gậy cắm xuống đất để cứu nhân dân. Đúng như lời vị thiền sư, khi vùng đất này bị hạn hán 3 năm liên tiếp, nàng đã dùng cây gậy cắm xuống đất và ngay lập tức có nước ở dưới phun lên, cây cối, ruộng đồng lại tươi tốt và nhân dân trong vùng thoát nạn hạn hán.

Trong một đêm mưa to gió lớn, chẳng may cây dâu bị quật đổ xuống sông Thiên Đức rồi trôi về hướng Luy Lâu. Thấy vậy, Thái thú Sĩ Nhiếp bèn sai quân lính đi vớt nhưng không tài nào kéo lên nổi. Chỉ đến khi Man Nương buộc dải yếm vào và kéo lên thì mới được. Thấy vậy, Thái thú đã cho người tìm thợ về tạc 4 pho tượng để thờ phụng. Tương truyền trong quá trình tạc 4 bức tượng có mây, mưa, sấm, chớp nổi lên vì thế mà Sĩ Nhiếp đã đặt tên 4 pho tượng lần lượt là Pháp Vân - Pháp Vũ - Pháp Lôi - Pháp Điện và đặt ở bốn ngôi chùa khác nhau là Chùa Dâu, Chùa Đậu, Chùa Dàn, Chùa Tướng.

Chùa Dâu có từ 2.000 năm trước

chua-dau-nemvn-03

Mặt chính diện chùa Dâu. Ảnh: disanvanhoathuanthanh.vn

Chùa Dâu được bắt đầu xây dựng vào năm 187 và hoàn thành năm 226 dưới thời Sĩ Nhiếp làm thái thú. Thuở sơ khai, ngôi chùa này chỉ là nơi am, cốc nhỏ nhưng đến khi Phật giáo phát triển ở Luy Lâu, các bậc cao tăng liên tiếp đến trụ trì nên chùa Dâu được trùng tu đẹp hơn. Điển hình nhất phải kể đến chính là năm 1313, giai đoạn nhà Lý - Trần là lúc chính quyền phong kiến Việt Nam lấy Phật giáo làm quốc giáo, chùa Dâu bắt đầu được xây dựng lại và trùng tu quy mô lớn hơn. Tương truyền vua Trần Anh Tông đã sai trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi kiến thiết lại chùa Dâu theo kiến trúc chùa trăm gian, tháp chín tầng, cầu chín nhịp.

Đến năm 1752, chùa Dâu san khắc hai bộ ván khắc có tên là “Cổ châu pháp vân pháp vân phật bản hạnh” và tác phẩm “Hiến cổ châu phật tổ nghi”. Đây là những tác phẩm nói về sự tích Man Nương cùng hệ thống Tứ Pháp, quá trình xây dựng, trùng tu cũng như số lần cầu đảo linh nghiệm của các vị vua quan.

chua-dau-nemvn-04

Chùa Dâu được xây dựng và tu sửa nhiều lần. Ảnh: pystravel.vn

Do trải qua một trận hỏa hoạn lớn vào năm Cảnh Hưng 1740, phần lớn những sắc phong từ các đời trước đều bị cháy hết. Năm 1741 chúa Trịnh Doanh đã ban sắc cho dân Khương Tự tạo lệ trông nom chùa. Đến năm 1918 dưới triều vua Khải Định, chùa Dâu mới được khởi công trùng tu lại hoàn toàn. Đây có thể nói là đợt khởi công trùng tu lớn cuối cùng trong các triều đại phong kiến của Việt Nam.

Từ sau năm 1975 đến nay, chùa liên tục được trùng tu tôn tạo lại với kinh phí lớn. Hiện tay, tại khu vực tòa thượng điện chỉ còn lưu lại một vài mảnh chạm khắc thời nhà Trần và thời nhà Lê.

Nét kiến trúc độc đáo của chùa Dâu Bắc Ninh

chua-dau-nemvn-05

Kiến trúc "nội công ngoại quốc" của chùa Dâu khi nhìn từ trên cao. Ảnh: luhanhvietnam

Điểm thu hút khách du lịch thập phương mỗi khi đến với chùa Dâu chính là nét kiến trúc "Nội công, ngoại quốc" vô cùng độc đáo. Điều này được thể hiện ở bốn dãy tòa nhà liên thông theo hình chữ nhật bao quanh ba ngôi nhà chính là tiền đường, thiêu hương và thượng điện nối tiếp nhau như chữ công. Đây là kiểu phân bố điển hình cho lối cấu trúc chùa chiền thời Hậu Lê cổ xưa và tiện nghi cho các hoạt động của Phật tử.

Đi qua tiền đường là bạn sẽ bắt gặp tượng Hộ pháp là vị thần được cho là bảo vệ sự yên bình cho chùa. Nằm ngay bên cạnh đó là tiền đường thờ 8 vị Kim cương, tượng Cửu Long, hai bên có tượng các vị Diêm Vương, Mạc Đĩnh Chi và Tam Châu Thái Tử. Mục đích phân chia bố cục như vậy là  tạo nên nét hài hòa giữa phần âm và phần dương, đảm bảo có sự giám sát chặt chẽ của các ngài linh ứng.

chua-dau-nemvn-06

Tượng thần Hộ pháp được đặt trang nghiêm trong khuôn viên chùa Dâu. Ảnh: phatgiao.org

Công trình ấn tượng nhất trong chùa Dâu ở Bắc Ninh là khu nhà thượng điện. Đây là nơi đặt pho tượng hiện thân của thần linh, tín ngưỡng như tượng bà Dâu, nữ thần Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện cùng bài vị thông thiên của các ngài. Các pho tượng này đều được chế tác rất công phu, tỉ mỉ tạo vẻ uy nghi cho công trình.

Một công trình khác đáng chú ý ở chùa Dâu là tháp Hòa Phong. Được xây dựng vào 1313 dưới triều của vua Trần Anh Tông, tháp Hòa Phong có chiều cao khoảng 17m với tổng cộng 9 tầng nằm sừng sững giữa sân chùa. Tháp bị hư hỏng nhiều và được tu sửa lại nhiều nhất, đến nay chỉ còn lại 3 tầng, trong đó tầng 2 vẫn còn nguyên vẹn tấm bảng khắc ba chữ “Hòa Phong tháp” cùng với một quả chuông đồng vô cùng lớn. Ngoài ra, ở mỗi tầng của tháp còn có bốn vị thiên vương đứng ở 4 góc trấn giữ cai quản bốn phương trời.

chua-dau-nemvn-07

Tháp Hòa Phong là công trình được tu sửa lại nhiều nhất ở chùa Dâu. Ảnh: vnexpress.net

Nằm ngay dưới chân tháp Hòa Phong là tượng cừu đá dài 1,33m, cao 0,8m. Tương truyền xưa kia có một vị tăng sư người Tây Thiên sang đất này để tu hành và truyền giảng đạo Phật. Ông dắt theo 2 con cừu nhưng trên đường đi vô tình đã làm lạc mất chúng. Một chú cừu đi lạc đến chùa Dâu, chú cừu còn lại lạc đến lăng Sĩ Nhiếp. Do đó người dân 2 vùng này đã tạc tượng 2 con cừu bằng đá ở chính nơi chúng lạc đến để thờ.

chua-dau-nemvn-08

Bên trong tháp Hòa Phong ở Chùa Dâu. Ảnh: vnexpress

Hiện nay, chùa Dâu là nơi bảo lưu 100 tượng thờ các loại, pho tượng Phật cổ quý giá trong đó phải kể đến như tượng bà Dâu, bà Đậu, tượng Hộ pháp, 8 vị Kim Cương, 18 pho tượng vị La Hán, tượng phật Bà Quan Âm,... Tất cả các pho tượng đều có đường nét thiết kế chạm khắc tinh xảo và mang giá trị tâm linh sâu sắc.

Bên canh đó, ngôi chùa cổ gần 2.000 năm tuổi này còn lưu giữ 8 tháp gạch. Đây là nơi yên nghỉ của các vị sư có niên đại từ thời Lê đến thời Nguyễn, khoảng từ thế kỷ 14 đến 19 từng tu tại chùa.

chua-dau-nemvn-09

Vườn tháp chùa Dâu là nơi lưu giữ di cốt của các vị sư từng tu tại chùa. Ảnh: redsvn

khuon-vien-chua-dau

Không gian thanh tịnh của chùa Dâu. (Ảnh: bonbien.vn)

Lễ hội Chùa Dâu lớn nhất Bắc Ninh

Từ thời xa xưa đã có câu thơ lưu truyền dân gian:

“ Dù ai đi đâu về đâu

Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về

Dù ai buôn bán trăm nghề

Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu. ”

Hằng năm, lễ hội chùa Dâu được tổ chức ấn định vào ngày mùng 8 và mùng 9 tháng 4 âm lịch (khoảng tháng 5 dương lịch), trong đó ngày mùng 8 là ngày hội quan trọng để cầu bình an, mưa thuận gió hòa giúp cho dân cư ổn định, ấm no. Lễ hội này được tổ chức với quy mô chính ở ba xã thuộc vùng Dâu - Luy Lâu là: Thanh Khương, Trí Quả, Hà Mãn cùng 5 ngôi chùa lớn thờ Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện và chùa Tổ thờ bà Man Nương - mẹ của Tứ Pháp, trong đó lấy chùa Dâu làm trung tâm. Các nghi lễ trong chùa đều được tổ chức một cách trang nghiêm, trọng thể theo đúng phong tục truyền thống kỷ niệm ngày Phật mẫu Man Nương hạ sinh nữ nhi.

chua-dau-nemvn-10

Lễ hội chùa Dâu là hội chùa lớn nhất tại Bắc Ninh. (Ảnh: wiki.youvivu.com)

Theo tài liệu sử sách, xưa kia các vua chúa thường về đây để dự lễ hội, lễ Phật, cầu đảo. Thậm chí tượng Pháp Vân cũng nhiều lần được rước về kinh đô Thăng Long để cầu đảo. Các làng sẽ tổ chức rước các tượng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi,  Pháp Điện từ các ngôi chùa của làng mình về tụ hội tại chùa Dâu.

Điểm ấn tượng nhất của lễ hội chính là khi tới chùa Dâu sẽ diễn ra trò “mẹ đuổi con”. Tức là kiệu bà Dâu, bà Đậu, bà Tướng, bà Dàn, mỗi kiệu sẽ được đoàn rước chạy 3 vòng rồi trở về chỗ cũ. Tiếp theo đó là trò “cướp nước”, ngay sau khi có hiệu lệnh, các kiệu bà Sấm, bà Đậu, bà Mưa sẽ đua nhau rước chạy ra tam quan. Đoàn rước kiệu của bà nào đến trước là thắng. Theo quan niệm của người dân, nếu kiệu bà Đậu thắng thì năm ấy được mùa, ngược lại nếu là bà Tướng thắng thì năm ấy ruộng đồng lắm sâu, nhiều đỉa, làm ăn trắc trở.

chua-dau-nemvn-11

Chùa Dâu là điểm du lịch tâm linh hấp dẫn du khách. Ảnh: @subicao

Hướng dẫn đường đến chùa Dâu

Chỉ cách Hà Nội khoảng 30km nên việc di chuyển đến khu di tích chùa Dâu ở Bắc Ninh khá dễ dàng. Từ trung tâm thành phố Hà Nội, bạn có thể chọn các phương tiện khác nhau như taxi, xe ôm, xe máy đi qua cầu Chương Dương hoặc cầu Vĩnh Tuy. Chạy thẳng theo đường quốc lộ 5 đến chợ Sủi thì rẽ tay trái và đi theo đường 18B qua chợ Dâu là tới chùa Dâu.

chua-dau-nemvn-12

Hướng dẫn đường đi từ Hà Nội đến chùa Dâu ở Bắc Ninh. Ảnh: Google maps

Chùa Dâu thu hút đông đảo nhân dân địa phương, hội tụ nhiều Phật tử trên cả nước cũng như khách quốc tế đến để tham quan, chiêm ngưỡng, học đạo, hướng Phật. Với giá trị văn hóa, lịch sử và kiến trúc, di tích chùa Dâu đã trở thành điểm đến du khách nhất định nên ghé thăm để được chiêm ngưỡng ngôi chùa cổ bậc nhất Việt Nam