Chùa Bổ Đà - ngôi chùa cổ có mộc bản được coi là bảo vật quốc gia

Chùa Bổ Đà - ngôi chùa cổ có mộc bản được coi là bảo vật quốc gia

Bắc Giang 23.07.2020

Sở hữu lối kiến trúc cổ độc đáo cùng hơn 100 ngôi tháp cổ được xây bằng gạch nung vô cùng đẹp, chùa Bổ Đà là nơi hành hương và thăm quan ấn tượng với du khách thập phương. Chùa đã trở thành điểm đến du khách nhất định nên ghé thăm khi tới Bắc Giang.

Được viết bởi xuyennt

Bổ Đà - ngôi chùa cổ cùng truyền thuyết bí ẩn

Chùa Bổ Đà tọa lạc ngay trên ngọn núi Phượng Hoàng, thuộc địa phận của thôn Thượng Lát, xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên. Nơi đây cách trung tâm thành phố Bắc Giang 15km và cách thành phố Hà Nội khoảng 40km theo hướng Bắc.

Chùa còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như Bổ Đà Sơn Quán Âm Tự, Tứ Ân Tự, Chùa Bổ, Chùa Quán Âm,... nghĩa là ngọn núi nơi Bồ Tát đã hóa hiện để cứu độ chúng sinh. Ngôi chùa được Việt Nam công nhận là Di tích cấp Quốc gia đặc biệt vào năm 2016.

chua-bo-da-nemvn-01

Một công trình cổ trong chùa Bổ Đà. Ảnh: vietyen.bacgiang.gov.vn.

Trên văn bia chùa kể rằng, xưa có cặp vợ chồng tiều phu nghèo hơn 40 tuổi nhưng chưa có mụn con nào nên được Quan Thế Âm thương tình cứu giúp. Một ngày nọ người chồng vác rìu lên đồi đốn củi thì gặp một gốc cây thông già trên đỉnh núi, mỗi nhát bổ ông lại niệm Quan thế âm Phật. Ngay sau đó, 32 đồng tiền ở gốc cây bật ra, thấy làm lạ, ông liền mang đến hỏi vị cao tăng thì mới biết rằng đó là phép ứng hiện của Quan Âm Bồ Tát.

chua-bo-da-nemvn-02

Ngôi chùa Bổ Đà được xây dựng từ thời Lý vào thế kỉ thứ XI. Ảnh: @quangviet167.

Người tiều phu liền chắp tay khấn cầu rằng nếu đức Phật quan âm phù hộ sinh được con trai sẽ dựng chùa thờ. Quả nhiên sau đó điều ước được linh ứng, người tiều phu dành dụm được ít tiền và bắt tay vào xây dựng một ngôi chùa ngay gốc cây thông già và tạc pho tượng Quan âm Tống Tử để hương khói thờ phụng. Người dân trong vùng, nhiều người thấy vậy đi qua lễ bái, cầu việc gì cũng đều biến ứng nên gọi tên là chùa Quan Âm hay chùa ông Bổ. Về sau vì là chùa thờ vị Phật Bà nên ngôi chùa đã đổi tên gọi là chùa Bổ Đà.

Theo ghi chép, chùa Bổ Đà được xây dựng vào thế kỉ thứ XI dưới thời nhà Lý, đến triều đại nhà Lê, ngôi chùa được bổ sung thêm một số hạng mục là Am Tam Đức và Tứ Ân Tự. Thời này, chùa Bồ Đà chỉ dành riêng cho các bậc vua chúa tu hành. Từ năm 1786 trở đi, trải qua nhiều đời hòa thượng kế tiếp xây dựng, ngôi chùa đã được trùng tu, mở mang xây dựng thành nơi tùng lâm quy mô rộng lớn. Trong đó lớn nhất phải kể đến chính là giai đoạn sư tổ họ Ngô (sư tổ Ngô Tính Ánh, Ngô Tuệ Không) về trụ trì. Tiếp theo đó vào năm Giáp Ngọ (1834), đời thứ tư là hoà thượng Chiếu Không tiếp tục trùng tu một ngôi hai gian chùa. Vào niên hiệu Thiệu Trị (1841 - 1847), người ta cho đúc lại tượng Quan Thế Âm và xây dựng thêm nhiều hạng mục mới trong chùa. Niên hiệu Tự Đức (1847 - 1883), đệ tử là ngài Phả Thuần tiến hành dựng lại tiền đường năm gian làm nơi thờ phụng. Lúc này quần thể chùa Bổ Đà đã hoàn thành tới 100 gian dành riêng cho việc hương khói, sinh hoạt và tu hành.

chua-bo-da-nemvn-03

Chùa Bổ Đà được công nhận là Di tích cấp Quốc gia đặc biệt. Ảnh: vksbacgiang.gov.vn.

5 điều độc đáo ở Chùa Bổ Đà

Kiến trúc ấn tượng của chùa Bổ Đà

Ngôi chùa Bổ Đà được xây dựng theo lối kiến trúc khác biệt so với những ngôi chùa truyền thống khác đó là thiết kế “nội thông ngoại bế", tức là bên trong thông nhau, bên ngoài tạo thành hàng rào. Kiểu kiến trúc này tạo nên không gian thanh vắng, u tịch và đem đến cảm giác linh thiêng.

chua-bo-da-nemvn-04

Chua Bổ Đà có kiến trúc “nội thông ngoại bế" với cả trăm gian nhà liên hoàn. Ảnh: phatgiao.org.vn.

chua-bo-da-nemvn-05

Các hoa văn cổ trong chùa. Ảnh: luhanhvietnam

Toàn bộ chùa có có 5 công trình đáng chú ý gồm: chùa Tứ Ân, Tòa Tam Bảo, am Tam Đức, chùa Cao, vườn Tháp và Ao Miếu. Chùa Tứ Ân có 92 gian nhà liên hoàn với các tòa ngang, dãy dọc. Các lớp cổng ở đây được xây chủ yếu từ thời Nguyễn thế kỷ 19 - 20 với kiến trúc nghi môn cuốn mái vòm. Bao bọc xung quanh chùa là hệ thống trình tường đất dài gần 400m, trên đỉnh có mũ tường được che bằng các mảnh chum vại, mảnh gốm Thổ Hà. Đặc biệt, chùa có đến 8 cửa ra vào nối thông với các công trình khác.

chua-bo-da-nemvn-06

Bên trong Chùa Tứ Ân. Ảnh: VOV

18A02025-tckt.vn-02

Bao bọc xung quanh chùa là hệ tống trình tường đất dài gần 400m. Ảnh: tapchikientruc

Am Tam Đức được xây ở lưng núi Phượng Hoàng, phía sau chùa Tứ Ân với kiến trúc chữ Nhất gồm 5 gian, trong đó có 3 gian giữa xây kiểu chồng diêm 2 tầng mái. Kiểu mái chồng diêm này cũng tạo sự mềm mại cho kiến trúc. Bên trong am thờ phụng Sư tổ Phạm Kim Hưng.

Chùa Cao nằm phía sau Am Tam Đức với kiểu chữ Nhất dọc, cuốn mái vòm. Nét kiến trúc thời Nguyễn được thể hiện rõ ở tường mái phía trước tạo kiểu tay ngai. Đây là công trình cổ nhất trong chùa Bổ Đà, ghi lại nhiều dấu ấn lịch sử của chùa.

Ao Miếu hay còn gọi là Đền Hạ có kiến trúc chữ Nhất gồm một gian, hai chái và mái theo kiểu chồng diêm hai tầng, tám mái đao cong. Sau đền có ao Thạch Long và một ngôi miếu nhỏ được cho là nơi lưu dấu tích của Mẹ Đá khi sinh ra Thạch Linh Thần Tướng.

Vẻ đẹp hoài cổ hiếm thấy

Đặt chân đến chùa Bổ Đà, du khách sẽ vô cùng ấn tượng với hình ảnh những bức tường cổ có tuổi đời lên đến hàng trăm tuổi được xây dựng bao quanh chùa với chiều cao từ 2 đến 3m chắc chắn. Con đường phủ đầy rêu phong theo năm tháng dẫn vào cổng chùa tạo cho du khách cảm giác như đang lạc bước vào không gian cổ kính để cảm nhận rõ nét sự thanh tịnh và an nhiên.

chua-bo-da-nemvn-07

Lối vào phủ đầy dấu ấn của thời gian của chùa Bổ Đà. Ảnh: @nghianc58.

Bước qua những cánh cổng gỗ với mái ngói cổ kính, khuôn viên nội tự của ngôi chùa tạo ấn tượng với những chiếc bình gốm, tiểu sành đủ loại được sắp đặt gọn gàng. Gần ngay đó là 2 giếng nước có mái phủ rêu mang đậm dấu ấn của thời gian. Toàn bộ khung cảnh bao quanh chùa đều được sắp đặt một cách giản dị, hoài cổ khiến không gian nơi đây trở nên an yên, thanh tao đậm chất nhà Phật.

chua-bo-da-nemvn-08

Vẻ đẹp hoài cổ mang ý nghĩa tâm linh của ngôi chùa Bổ Đà. Ảnh: vietravel

chua-bo-da-nemvn-09

Những chiếc chum, vại, bình gốm, tiểu sành đủ loại được sắp đặt gọn gàng. Ảnh: tapchikientruc

Sở hữu vườn tháp lớn nhất Việt Nam

Đây có lẽ là điểm nhấn thu hút của chùa Bổ Đà với du khách thập phương. Hệ thống tháp mộ được chia thành 2 khu vực: phía trên là tháp Sư Tăng, phía dưới là tháp Sư Ni và khu vực thấp hơn dành để xây mộ cho những người chấp tác trong chùa. Vườn tháp có quy mô gần 110 ngôi tháp và mộ lớn nhỏ khác nhau được xây dựng bằng gạch và đá theo kỹ thuật bắt mạch vôi mật mía truyền thống. Trong số đó, có đến 97 ngôi tháp cổ có tuổi đời hàng trăm năm là nơi chứa xá lị và hài cốt tăng ni Phật tử của thiền phái Lâm Tế trong cả nước.

chua-bo-da-nemvn-10

Khu mộ tháp trong chùa. Ảnh: VOV

Theo ghi chép 3 cuốn gia phả bằng chữ Hán của chùa, chỉ những người trong phái Sơn Môn mới được an táng tại vườn tháp. Mỗi cây tháp ở đây an táng từ 4 đến 26 thi hài và tổng số lên đến 1.214 thi hài. Đặc biệt, tất cả các tháp trong vườn đều có cửa dạng cuốn vòm và cùng nhìn về hướng Đông Bắc.

chua-bo-da-nemvn-11

Vườn tháp lớn nhất với quy mô 110 ngôi tháp xây bằng gạch nung xếp hàng, xếp lớp. Ảnh: @colares_87.

Phần mộ của sư tăng sẽ có đỉnh tháp gắn bình cam lộ đặt trên tòa sen. Ngược lại, nếu là hình búp sen ở trên đỉnh tháp là nơi viên tịch của ni tu. Sự sắp xếp chặt chẽ theo thiền môn sẽ giúp du khách ghé thăm có thể biết được có bao nhiêu vị sư tăng, ni sư đã viên tịch và yên nghỉ ở ngôi chùa linh thiêng này.

Là nơi lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị văn hóa

Chùa Bổ Đà hiện là nơi cất giữ rất nhiều cổ vật, hiện vật và tài liệu quý giá thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như lịch sử, văn hóa, kiến trúc và mỹ thuật. Đặc biệt là kho tàng di sản Hán Nôm trên nhiều loại hình hay Bộ ván kinh Phật khắc gỗ cổ nhất Việt Nam. Nơi đây còn có khoảng gần 2.000 tấm mộc bản của các bộ kinh như Yết ma hội bản, Nam hải ký quy, Lăng nghiêm chính mạch.

chua-bo-da-nemvn-12

Kho tàng di sản Hán Nôm ở chùa Bổ Đà. Ảnh: VOV

chua-bo-da-nemvn-13

Ván kinh Phật cổ nhất Việt Nam được khắc trên gỗ thị ở chùa Bổ Đà. Ảnh: tapchikientruc

chua-bo-da-nemvn-14

Kinh được khắc nổi trên mặt gỗ bằng chữ Hán. Ảnh: tapchikientruc

Tính đến thời điểm hiện nay, chùa Bổ Đà đang bảo lưu hơn 40 pho tượng Phật quý. Phần lớn các pho tượng này đều là tượng Phật cổ thời Lê (thế kỷ XVIII) và thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Các pho tượng, các bức đại tự, câu đối được bài trí theo tín ngưỡng thờ Nho Giáo, Đạo Giáo và được chạm khắc bởi bàn tay điêu luyện của những nghệ nhân Việt Nam đã làm nên nét đẹp và giá trị riêng cho ngôi chùa trăm tuổi này.

chua-bo-da-nemvn-15

Mộ pho tượng cổ trong chùa Bổ Đà. Ảnh: VOV

Là nơi tổ chức những lễ hội lớn, điểm hành hương long trọng

Là ngôi chùa cổ kính và lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, tâm linh, hàng năm tại Bổ Đà đều diễn ra hàng loạt các sự kiện hành hương và lễ hội độc đáo được tổ chức luân phiên. Lớn nhất phải kể đến là Lễ hội Cầu an từ ngày 16 đến ngày 18 tháng 2 âm lịch (khoảng tháng 3 dương lịch).

Thông thường vào ngày này, các gia đình, dòng họ tại địa phương sẽ cũng làm cỗ chay, cỗ mặn, gói bánh… để thờ cúng tổ tiên, cúng Thần, Phật và đóng góp một khoản kinh phí nhất định vào việc chuẩn bị lễ cúng của làng. Các vật phẩm dâng lên cúng Phật ở chùa đều là đồ chay bao gồm hoa quả, bánh kẹo, trầu cau, xôi oản, bánh chưng, bánh dày, bánh khảo,... và được trình bày một cách trang trọng, thể hiện tấm lòng thành kính của dân làng đối với đức Phật.

chua-bo-da-nemvn-16

Lễ hội chùa Bổ Đà được tổ chức long trọng và trang nghiêm. Ảnh: vanhien.vn.

Vào đúng sáng ngày 18/2 âm lịch, các sư thầy tại chùa Bổ Đà bắt đầu thỉnh kinh, gõ mõ và làm lễ cúng Phật. Đến khoảng 8 giờ, các thôn sẽ tập trung ở khu vực phía bên ngoài cổng chùa để tiến hành rước kiệu, lễ vật vào trong chùa. Đoàn rước bao gồm 2 kiệu 8 người khiêng của thôn Thượng Lát và Hạ Lát dâng lễ vật, xôi oản, trầu cau, rượu, hương hoa... cùng đầy đủ các lễ vật mà mỗi thôn muốn dâng lên cúng Phật. Hai bên có hai người cầm tàn, lọng để che cho kiệu. Tất cả mọi người trong đoàn khiêng kiệu đều mặc áo nâu đỏ hoặc vàng, quần trắng, thắt đai lưng, chân quấn xà cạp. Đi ngay theo sau đoàn rước là các đoàn thể, các cụ ông cao niên trong làng mặc trang phục áo the khăn xếp. Những người trong Ban tế mặc áo dài đỏ, vàng hoặc xanh, đầu đội mũ chuồn, chân đi hia. Vị trí cuối cùng là các cụ bà trong ban dâng hương (khoảng 20 người) mặc áo nâu là những người đã đi quy tại chùa.

chua-bo-da-nemvn-17

Các lễ vật dâng lên Phật trong lễ hội chùa Bổ Đà. Ảnh: colares_87

Toàn bộ lễ vật sẽ được rước lên chùa, đặt trên ban Tam bảo và các ban dưới sự điều hành của vị sư trụ trì trước khi tiền hành làm lễ. Những người trong đám rước sẽ tỏa ra thành hai hàng đứng hai bên kiệu, cầm hương, miệng nhẩm đọc kinh Phật với mong muốn cầu cho quốc thái dân an, người người mạnh khỏe, cuộc sống bình yên no đủ, mùa màng bội thu. Cúng tổ xong, lễ vật dâng cúng một phần sẽ để lại chùa, phần còn lại được chia cho các gia đình trong thôn để cùng nhau hưởng lộc.

Lễ hội Bổ Đà hằng năm không chỉ là nơi hội tụ của các dòng thiền Lâm Tế, Trúc Lâm, tăng ni phật tử mà còn là minh chứng cho tư tưởng “Tam giáo đồng nguyên” nhằm ghi nhớ công lao to lớn của những vị thần, Phật bảo hộ cho cuộc sống thanh bình, ấm no, hạnh phúc của nhân dân địa phương. Đây cũng được xem là nơi nuôi dưỡng những sinh hoạt dân gian truyền thống, thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng của người dân.

Ngoài ra chùa còn là nơi tổ chức nhiều lễ lớn như Lễ Phật Đản, Tết Nguyên Đán, Rằm tháng 7,... và các hội hè hấp dẫn thu hút khách thập phương đến để cầu bình an và tham quan.

chua-bo-da-nemvn-18

Hằng năm ngôi chùa Bổ Đà được chọn là nơi để tổ chức nhiều lễ hội lớn. Ảnh: tpbacgiang.bacgiang.gov.vn.

Với không gian thanh tịnh cùng những nét kiến trúc độc đáo cũng như giá trị văn hóa tinh thần đặc trưng cho nền văn minh châu thổ xưa, chùa Bổ Đà là một điểm đến thú vị cho bạn ở Bắc Giang.

Nguồn tham khảo:

Cục di sản văn hóa