Khám phá nét đẹp nghìn năm ở phố cổ Hà Nội

Khám phá nét đẹp nghìn năm ở phố cổ Hà Nội

Hà Nội 22.07.2020

Hà Nội – thủ đô của Việt Nam là nơi đang lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử lâu đời, thể hiện trong từng món ăn hay trong cả những công trình cổ kính. Một trong những công trình đặc trưng trên mảnh đất nghìn năm văn hiến đó chính là 36 phố phường hay còn gọi là phố cổ Hà Nội.

Được viết bởi giangntm

Hà Nội là nơi tượng trưng cho vùng đất lưu giữ những ký ức cổ kính của Việt Nam. Một trong những biểu tượng của nơi đây chính là phố cổ Hà Nội, nơi trải qua biết bao kiếp người Tràng An, bao sự thay đổi của đất nước nhưng vẫn giữ được nét đẹp cổ kính đầy tự hào. Phố cổ Hà Nội ngày nay là một điểm du lịch mà du khách không nên bỏ qua khi có cơ hội đến thủ đô của nước Việt Nam.

Vị trí phố cổ Hà Nội

Phố cổ Hà Nội hay Hà Nội 36 phố phường là khu vực đô thị cổ, với nhiều làng nghề và những ngôi nhà cổ, mang đặc trưng của kiến trúc Việt Nam xưa. Phố cổ có vị trí nằm tại quận Hoàn Kiếm với diện tích 100ha, gồm 76 tuyến phố và 10 phường. Phạm vi của phố cổ được xác định: phía Đông là khu vực đường Trần Quang Khải và Trần Nhật Duật; phía Tây là phố Phùng Hưng; phía Nam là phố Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Thùng, Hàng Gỗ; phía Bắc là phố Hàng Đậu.

Thực chất tại Hà Nội có rất nhiều phố cổ khác nằm ở ngoài khu vực này nhưng ở đây là nơi hiện đang tập trung và lưu giữ nhiều nét đặc trưng nhất nên mới được bảo tồn, giữ gìn gọi là khu phố cổ.

pho-co-ha-noi-2

Phố cổ Hà Nội hay Hà Nội 36 phố phường là khu vực đô thị cổ. Ảnh: Thế giới Di sản

Lịch sử phố cổ Hà Nội

Khu vực phố cổ được hình thành từ thời Lý - Trần, nằm ở phía đông hoàng thành Thăng Long đến khu vực sát sông Hồng. Ở thời điểm bấy giờ, dân cư từ các làng ở quanh đồng bằng Bắc Bộ bắt đầu tụ tập sinh sống, tạo thành một khu vực đông đúc nhất kinh thành. Cơ cấu tổ chức xã hội, chính trị theo hình thức làng nghề truyền thống. Họ chủ yếu tập trung buôn bán, sống chia theo từng khu vực thành các phường và bán từng mặt hàng của làng mình.

pho-co-ha-noi-3

Hình ảnh phố cổ được hình thành từ thời Lý - Trần. Ảnh: Wikipedia

Đến thời Lê, một số Hoa Kiều cũng tập trung về hình thành nên các khu phố Tàu. Thời Pháp thuộc mở rộng giao thương thì ở đây không chỉ có người Pháp mà người Ấn cũng về đây buôn bán, chợ Đồng Xuân bắt đầu được lập, trở thành khu chợ lớn để trao đổi hàng hóa.

pho-co-ha-noi-4

Chợ Đồng Xuân bắt đầu nhộn nhịp trong thời Pháp thuộc - Ảnh: Nhịp sống Hà Nội - Hanoimoi

Vào thế kỷ 19, khi mạng lưới đô thị ngày càng phát triển thì khu phố cổ bắt đầu được xây dựng mang dáng vẻ riêng. Lúc này kiểu kiến trúc theo lối truyền thống của Việt Nam bắt đầu thay đổi và nhường chỗ cho kiến trúc thuộc địa Pháp. Đến những năm 1950, khu phố cổ lại được xây dựng theo lối tổng hợp, phát triển mà không đi theo một lối thống nhất nào. Trải qua thời gian dù phố cổ Hà Nội ngày càng xuống cấp nhưng vẫn giữ nguyên được dáng vẻ ban đầu dù chưa cần trải qua lần trùng tu nào.

pho-co-ha-noi-5

Phố cổ Hà Nội năm 1950 dưới con mắt nhiếp ảnh gia Bungary - Ảnh: tach ca phe

pho-co-ha-noi-6

Phố cổ Hà Nội hiện tại chưa cần trải qua lần trùng tu nào - Ảnh: Sở du lịch Hà Nội

Những nét độc đáo ở phố cổ Hà Nội

Tên gọi

Phố cổ Hà Nội còn có tên gọi khác là 36 phố phường, tuy nhiên ở đây không phải có 36 tuyến phố mà tên gọi này được hình thành từ một quan niệm dân gian. Trong dân gian, 36 là số tài lộc, chính vì thế mà con số này thường xuyên được xuất hiện trong thơ ca, nhạc họa, văn hóa như bài 36 thứ chim trong quan họ Bắc Ninh, 36 phép thuật của Trư Bát Giới trong Tây Du Ký... Với phố cổ Hà Nội, “36 phố phường” chỉ là một cách gọi ước lệ khu đô thị cổ do vua Lê Hiển Tông từng chia khu vực thành Thăng Long thành 36 phường, đến nay thì Hà Nội có hơn 50 phố bắt đầu bằng chữ “Hàng” như: Hàng Mắm, Hàng Muối, Hàng Đường… Và mỗi con phố đều buôn bán một mặt hàng tương ứng với tên gọi.

pho-co-ha-noi-7

Hà Nội có hơn 50 phố bắt đầu bằng chữ “Hàng” - Ảnh: Báo lao động

Dù phố cổ tập trung đông người, lúc nào cũng tấp nập người qua lại nhưng tên gọi của nhiều con phố vẫn giữ nguyên như cũ, gợi nhắc những giá trị văn hóa một thời của Hà Nội.

pho-co-ha-noi-10

Tên gọi của nhiều con phố vẫn giữ nguyên như cũ - Ảnh: LinkHay.com

Hiện nay tuy giữ nguyên tên gọi nhưng hầu hết các con phố không còn sản xuất các mặt hàng đúng với tên gọi của nó nữa. Một số con phố vẫn giữ các sản phẩm truyền thống như ở Hàng Mã vẫn bán đồ vàng mã, thờ, nay mở rộng thêm bán đồ các dịp lễ Tết; Hàng Chiếu vẫn bán các mặt hàng chiếu, cói…

pho-co-ha-noi-9

Hàng Mã vẫn giữ nguyên một số sản phẩm truyền thống - Ảnh: Vietnammoi.vn

Kiến trúc phố cổ

Kiến trúc là nét đặc sắc nhất làm nên phố cổ Hà Nội. Vào thế kỉ 18 - 19, những ngôi nhà ống một tầng, mái lợp ngói nhỏ nghiêng, xây san sát nhau kiểu bàn cờ và ngăn nhau bởi những bức tường vượt cao lên khỏi mái, chiếm cả mặt đường, ban đêm đóng chặt. Điều đặc biệt là khu vực phố cổ lúc này đều tận dụng phần mặt tiền để làm các cửa hiệu chuyên kinh doanh, buôn bán.

pho-co-ha-noi-11

Phần mặt tiền để làm các cửa hiệu chuyên kinh doanh - Ảnh: Google Sites

Trong chiến tranh Việt Nam - Pháp, Hà Nội đã quy hoạch phố cổ làm nơi đây có nhiều sự thay đổi. Đường phố bắt đầu rải nhựa và thẳng hơn, thêm hè phố và cả đèn điện. Căn bản trong khu phố cổ, trước khi xảy ra chiến tranh, nhà ở cũng đã được xây dựng ổn định, người Pháp vẫn tôn trọng những ngôi nhà ống có sẵn, chỉ tiến hành xây thêm một số ngôi nhà phố Pháp ở những khu đất trống hoặc cho thay thế những ngôi nhà đã hư hại.

Đặc trưng dễ nhận thấy nhất của những ngôi nhà phố Pháp là được sơn màu vàng nhạt, cửa gỗ màu xanh, đỉnh mái vươn cao và có hoa văn viền quanh, ban công hình bán nguyệt ôm trọn cửa hoặc ngôi nhà…  Một số ngôi nhà được xây dựng theo kiểu Tây với nhiều tầng, hình thức trang trí theo lối châu Âu. Từ đó kiến trúc Pháp dần len lỏi vào phố cổ và trở thành một di sản của Hà Nội.

pho-co-ha-noi-12

Kiến trúc Pháp ở phố cổ Hà Nội - Ảnh: Tạp chí Kiến trúc

Thời điểm năm 1954 - 1985, nhiều gia đình từ chiến khu trở về được sắp xếp ở những ngôi nhà phố cổ. Từ nhà ở một gia đình đã trở thành nhà ở có ba, bốn hộ cùng sinh sống. Với cuộc sống sinh hoạt đông người đã làm nảy sinh thêm nhiều thay đổi để đáp ứng cho nhu cầu con người phố cổ.

pho-co-ha-noi-13

Cuộc sống sinh hoạt đông người đã làm nảy sinh thêm nhiều thay đổi ở phố cổ - Ảnh: Halo Travel

Dù trải qua nhiều biến động lịch sử và cả sự phát triển của xã hội, phố cổ Hà Nội tuy có nhiều sự thay đổi nhưng bóng dáng của những ngôi nhà xưa vẫn còn lưu lại rất rõ nét. Phố cổ với những ngôi nhà ống san sát nhau, những ngôi chùa mái cong, những con đường ngăn nắp… đã làm nên một vẻ đẹp riêng mà chỉ Hà Nội mới có được.

pho-co-ha-noi-14

Không gian sống bên trong của một căn nhà phố cổ - Ảnh: Kenh14

pho-co-ha-noi-15

Tường nhà sơn màu vàng với lối bày trí truyền thống Việt  - Ảnh: Baodautu.vn

Một trong những ngôi mà mang kiến trúc đặc trưng của Hà Nội xưa mà du khách có thể đến tham quan trong phố cổ là nhà cổ ở 87 Mã Mây. Ngôi nhà được xây dựng từ thế kỷ XIX với tổng diện tích là 157,6m2, được trùng tu vào năm 1998. Nhà cổ Mã Mây có lối kiến trúc nhà ống đặc trưng của phố cổ ở thế kỷ 18. Mọi kết cấu và vật liệu xây dựng trong nhà đến nay vẫn được giữ nguyên vẹn. Bên cạnh đó, Hà Nội còn phục dựng lại nếp sống của người Hà Nội xưa ở ngôi nhà cổ trăm tuổi này nên du khách ngoài tham quan kiến trúc còn được quan sát về những sinh hoạt thường ngày của người dân thuở bấy giờ. Năm 2004, ngôi nhà được chứng nhận là Di sản cấp Quốc gia Việt Nam. 

pho-co-ha-noi-16

Nhà cổ 87 Mã Mây được chứng nhận là Di sản cấp Quốc gia Việt Nam - Ảnh: Focus Asia Travel

Văn hóa người Tràng An

Văn hóa Tràng An là nói đến văn hóa gốc của người Hà Nội kinh kỳ. Tràng An vốn là tên kinh đô của triều đại phong kiến thịnh trị bậc nhất Trung Quốc, từ đó sử dụng từ Tràng An có nghĩa là nói đến vùng đất muôn đời bình yên. Tách nghĩa thì từ “tràng” có nghĩa là dài, bền lâu, còn từ “an” là bình yên, an lành. Hai từ ghép lại cho nghĩa là sự bình yên lâu dài. Đến khi nước Việt bình yên, vua Lý Thái Tổ đặt tên cố đô Hoa Lư là Tràng An, nơi đây trở thành trung tâm văn hóa, kinh tế, chính trị của cả nước. Ở thời đại ấy không còn ngoại bang xâm lược, người dân yêu thương, đùm bọc lẫn nhau, không có trộm cắp, cướp bóc, cư xử lễ nghĩa, cuộc sống diễn ra yên bình. 

pho-co-ha-noi-17

Người Tràng An từ xưa đến nay yêu thương, đùm bọc lẫn nhau - Ảnh: hanoi.gov.vn

Với Hà Nội, đây là mảnh đất tích hợp nhiều luồng văn hóa khác nhau để chắt lọc, thẩm thấu và tỏa sáng. Do vậy, người ta dùng từ văn hóa Tràng An cho người Hà Nội là bởi nét văn hóa thanh lịch tồn tại lâu đời ở mảnh đất nghìn năm văn hiến này. Dân gian Việt Nam có câu ca dao nổi tiếng về văn hóa người Tràng An:

Chẳng thơm cũng thể hoa nhài

Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”

Đến với phố cổ Hà Nội, không chỉ có những ngôi nhà với lối kiến trúc độc đáo mà du khách còn ấn tượng với văn hóa của người Tràng An. Hiện nay tại phố cổ vẫn lưu lại khoảng 100 công trình kiến trúc gồm đình, chùa, đền, hội quán, thể hiện được văn hóa “uống nước nhớ nguồn”, phong tục thờ cúng của người Việt nói chung và người Tràng An nói riêng. Một số ngôi đền nổi tiếng hiện nay còn sót lại ở khu vực phố cổ như đền Mã Mây, đền Bà Chúa…, hay những ngôi chùa như chùa Cầu Đông, chùa Kim Cổ…

pho-co-ha-noi-18

Chùa Kim Cổ ở khu vực phố cổ Hà Nội - Ảnh: Lao động Thủ đô

Người Tràng An còn trọng tình làng nghĩa xóm nhờ sự kết nối trong cộng đồng, những ngôi nhà san sát nhau. Nếu lần đầu tiên đến phố cổ có lẽ du khách sẽ bị choáng ngợp bởi những con phố tuy nhỏ nhưng lại đông đúc, người qua kẻ lại liên tục, thế nhưng đây là một nét văn hóa rất riêng của con người nơi đây.

Cách di chuyển đến phố cổ Hà Nội

Nếu muốn chủ động đi lại và ngắm cảnh thì bạn có thể lựa chọn di chuyển đến phố cổ Hà Nội bằng xe máy. Hoặc có thể lựa chọn một loại phương tiện phổ biến, giá thành rẻ đó chính là xe buýt. Hiện nay các tuyến buýt đến phố cổ Hà Nội mà bạn có thể tham khảo như:

Tuyến buýt dừng ở hồ Hoàn Kiếm (cách khoảng 50m đi bộ): 09, 14, 36

Tuyến buýt dừng ở Ô Quan Chưởng: 03,11,18, 22 ,34 ,40

Phố cổ Hà Nội không chỉ là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa của thủ đô nghìn năm văn hiến mà còn trở thành một địa điểm du lịch mà du khách không nên bỏ lỡ khi tới Việt Nam. Nơi đây không chỉ là niềm tự hào của con người Hà Nội mà còn của người Việt Nam nói chung.