Văn hóa dùng đũa của người Việt Nam và những điều bạn chưa biết

Văn hóa dùng đũa của người Việt Nam và những điều bạn chưa biết

Hà Nội Đà Nẵng - Quảng Nam TP. HCM 23.07.2020

Ở Việt Nam, đũa là một vật dụng quen thuộc thường xuyên được sử dụng trong những bữa ăn. Vậy có những nét độc đáo gì trong văn hóa dùng đũa của người Việt Nam so với những nước khác?

Được viết bởi giangntm

Việt Nam là một nước nông nghiệp với nền văn minh lúa nước, cùng với đó là sự ưu ái của tự nhiên cho nguồn lương thực, thủy hải sản dồi dào. Trong mâm cơm của người Việt có hạt gạo mềm dẻo, có miếng cá, miếng thịt hay sợi rau dài, chính vì thế người Việt lựa chọn dùng đũa trong bữa ăn để tiện cho việc gắp thức ăn. Dù sang giàu hay nghèo khổ thì bất cứ ai sinh ra và lớn lên ở nước Việt đều biết đến sự hiện diện của đôi đũa mộc mạc.

Nguồn gốc ra đời đôi đũa

Đũa là một cặp thanh có chiều dài bằng nhau, được các nước Đông Á sử dụng làm dụng cụ ăn uống. Các nhà sử học Tây phương nói rằng đũa thuộc văn minh Trung Hoa, văn minh đũa hay còn gọi là civilisation des baguettes. Đũa được cho rằng ra đời cách đây 4000 - 5000 năm trước, trong triều đại nhà Thương (năm 1600 - 1046 TCN), đôi đũa đầu tiên bằng kim loại được tìm thấy tại điểm khảo cổ Ân Khư. Vị vua cuối cùng của triều đại nhà Thương là Trụ Vương đã sử dụng đũa ngà. 

van-hoa-dung-dua-2

Đôi đũa đã xuất hiện từ hàng nghìn năm trước - Ảnh: Guide Francophone Au VietNam

Trong văn hóa Việt có một câu chuyện dân gian chứng minh cho sự ra đời rất sớm của đôi đũa, đó là sự tích Trầu Cau. Câu chuyện ra đời từ thời vua Hùng, trước cả thời nhà Tần và trước khi đến 1000 năm Bắc thuộc. Khi cô gái dọn cơm cho anh em Tân và Lang, cô chỉ dọn một đôi đũa để thử lòng hai anh em xem ai sẽ nhường ai trước. Tuy đến nay chưa thể khẳng định người Việt sáng tạo ra đũa trước nhưng có thể thấy rằng đôi đũa trở thành một biểu tượng văn hóa của người Việt Nam.

Có người cho rằng động tác dùng đũa gắp thức ăn ở Việt Nam phỏng theo con chim dùng mỏ để nhặt hạt. Những biểu tượng như chim hồng, chim hạc ở Việt Nam đều là loài có mỏ dài, sử dụng mỏ để mổ thức ăn.

van-hoa-dung-dua-3

Xuất hiện trong sự tích Trầu Cau của Việt Nam đôi đũa được cho là đã xuất hiện từ rất lâu trên dải đất hình chữ S - Ảnh: justkids.com.vn

Một số nhà nghiên cứu khác lại cho rằng đũa được ra đời dưới nền văn minh lúa nước. Tổ tiên người Trung Hoa xưa đến từ phía Tây lưu vực sông Hoàng Hà sống chủ yếu với nền văn minh nông nghiệp khô, tức là ăn bốc bằng tay mà không dùng đũa. Khi bắt đầu kéo quân về thôn tính vùng đất phương Nam, đó là vùng Đông Nam Á thì họ mới bắt đầu có nền văn minh lúa nước. Nền văn này sử dụng thức ăn chính là hạt gạo nhỏ, ngắn và thường dính với nhau, lúc này việc dùng đũa trở nên hiệu quả.

van-hoa-dung-dua-4

Một giải thuyết khác cho rằng đũa được ra đời dưới nền văn minh lúa nước - Ảnh: Lược sử tộc Việt

Có nhiều câu chuyện khác sinh ra lý giải về nguồn gốc của đôi đũa. Nhưng có những câu chuyện thiết thực hơn về sự ra đời của đôi đũa là ở thời đại trước, khi dân số ngày càng gia tăng, lương thực trở nên khan hiếm thì con người dùng cách chia thức ăn ra thành từng miếng nhỏ để nấu được nhiều bữa, tiết kiệm hơn. Và đôi đũa ra đời là để có thể chia, gắp thức ăn thành nhiều mẩu bé.

van-hoa-dung-dua-5

Đôi đũa ra đời là để có thể chia, gắp thức ăn thành nhiều mẩu bé - Ảnh: Báo người lao động

Đũa có thể được làm đơn giản từ nguyên liệu rẻ tiền nên đã trở thành một xu hướng ở khắp các nước châu Á. Dù các yếu tố về mặt tiêu chuẩn, nguyên liệu sản xuất hay quy tắc cầm đũa có khác nhau nhưng đũa vẫn là linh hồn trong bữa ăn của Việt Nam. 

van-hoa-dung-dua-6

Đũa trở thành dụng cụ ăn uống phổ biến các nước châu Á - Ảnh: Bách Hóa Xanh

Ý nghĩa của văn hóa dùng đũa  

Xét về góc độ tự nhiên, đũa được sử dụng như một cặp, một cái sẽ đứng vững trong khi một cái di chuyển, điều này chứng tỏ sự hòa hợp về âm dương giữa các yếu tố thụ động và hoạt động, tạo nên một tổng thể năng lượng. 

Đôi đũa đa số có đầu tròn và vuông. Trong suy nghĩ của người Trung Hoa, tròn tượng trưng cho trời còn đất đại diện bởi hình vuông. Khi cầm đũa, các ngón tay sẽ nằm ở giữa tượng trưng cho nhân loại, được trời đất nuôi dưỡng. Vì thế đũa là điều tốt lành, may mắn. Người Trung Quốc cổ đại tin rằng đôi đũa tạo nên sự liên kết giữa con người với trời đất, từ đó thâm nhập vào nhiều nét văn hóa khác của đời sống. 

van-hoa-dung-dua-8

Đôi đũa đa số có đầu tròn và vuông - Ảnh: Điện máy xanh

Đũa cũng đại diện cho một số điều được mô tả trong Phật giáo như thất tình và lục dục. Chiều dài tiêu chuẩn của một chiếc đũa là 7 thốn 6 phân Trung Quốc (1 thốn dài 3,33 cm ,1 phân dài 3,33mm).

Một số loại đũa ở Việt Nam

Ở Việt Nam, thông dụng nhất vẫn là đũa tre, đũa gỗ. Dọc khắp đất nước hình chữ S, đâu đâu cũng có sự xuất hiện của hình ảnh lũy tre làng. Người Việt Nam dùng tre để làm đũa để cảm thấy gần gũi hơn với thiên nhiên, với cội nguồn đất nước. Thường người nông dân tự vót lấy đũa thành thanh vuông, một đầu được vót tròn để dễ gắp thức ăn. Có một câu ca dao về việc vót đũa như sau:

“Đời cha cho chí đời con,

Muốn vót cho tròn thì hãy đẽo vuông”

van-hoa-dung-dua-10

Ở Việt Nam, thông dụng nhất vẫn là đũa tre, đũa gỗ - Ảnh: Đũa Tre

Cũng chỉ có ở Việt Nam mới có đũa để xới cơm từ nồi ra bát, đó là dạng đũa cả lớn, dẹt và làm từ tre hoặc gỗ. Trước khi xới cơm, muốn cơm không dính thì nhúng đũa cả vào nước, sau khi xới cơm thì dùng chiếc đũa nọ gạt cơm ra khỏi chiếc kia chứ không được gõ vào thành tạo tiếng động.

van-hoa-dung-dua-11

Thời xưa, đũa cả ở Việt Nam dùng để xới cơm từ nồi - Ảnh: Nhà hàng 1946

Mỗi miền ở nước Việt lại tạo cho mình một nét văn hóa độc đáo khác nhau, nhưng điểm chung là đều sử dụng đũa. Ở miền Bắc bao trùm là lũy tre nên người dân dùng thanh tre già để gọt đũa, miền Nam lại chủ yếu là những tán dừa nên họ sử dụng dừa để làm đũa. Hiện nay cùng với sự gia tăng dân số nhanh chóng, đáp ứng nhu cầu cho người dùng thì có nhiều chất liệu sản xuất đũa hơn như nhựa, inox, nhôm..

van-hoa-dung-dua-12

Đũa nhựa cũng là dạng đũa phổ biến trong đời sống - Ảnh: Tin mới 247

Quy tắc dùng đũa của người Việt

Trong gia đình, việc giáo dục sử dụng đũa cũng là một chi tiết quan trọng, thể hiện phần nào về trình độ giáo dục. Người Việt cho rằng, phong cách dùng đũa trong bữa cơm hay ngồi ở những bữa tiệc cũng thể hiện trình độ văn hóa giáo dục của người đó. Dùng đũa chỉ sử dụng 3 đầu ngón tay: ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa. Ngón áp út đặt dưới mặt đũa, ngón cái và ngón trỏ cố định đũa, để lại phần cuối đũa thừa khoảng 1 phân.

van-hoa-dung-dua-13

Cách dùng đũa chuẩn - Ảnh: Facebook

Trước khi cầm đũa thì phải so đũa, tức là xếp cho hai đầu đũa đều nhau. Người Việt cho rằng đôi đũa cũng như tình cảm lứa đôi, chỉ trọn vẹn khi có cặp có đôi; trong gia đình thì muốn êm ấm hòa thuận thì phải so đũa sao cho bằng.

Trong mâm cơm gia đình, người nhỏ tuổi nhất sẽ là người so đũa đưa cho người lớn nhất hoặc khách quý đến nhà. Người có vai vế lớn nhất sẽ cầm đũa trước và gắp thức ăn đầu tiên, sau đó con cháu gắp theo. Khi bắt đầu bữa ăn nên dùng đũa mới để gắp đồ ăn mời người khác trước khi gắp cho chính mình, trong bữa ăn nếu muốn gắp thì cần đảo đầu đũa, đó là phép lịch sự.

van-hoa-dung-dua-15

Người nhỏ tuổi nhất sẽ là người so đũa đưa cho người lớn nhất - Ảnh: Đại Kỷ Nguyên

Đôi đũa dùng để gắp thức ăn vào bát rồi mới ăn, nếu trong bát còn thức ăn thì không nên gắp vào. Khi gắp thức ăn cũng không nên dùng đũa để tìm món mình thích, không khuấy vào bát nước chấm hay bát canh. Những điều đó tuy nhỏ nhặt nhưng đều là điều quan trọng để bạn gây ấn tượng trong mắt mọi người. Với người Việt, đũa không còn chỉ đơn giản là dụng cụ để ăn mà còn thể hiện nhiều về văn hóa, sự khéo léo, tinh tế.

van-hoa-dung-dua-17

Đũa không còn chỉ đơn giản là dụng cụ để ăn mà còn thể hiện nhiều về văn hóa - Ảnh: aFamily

Sự khác biệt của cách dùng đũa ở Việt Nam so với các nước

Người Việt nói chung hay người phương Đông thường dùng đũa sử dụng trong hầu hết mọi bữa ăn, trong khi người phương Tây khi ăn lại sử dụng một bộ đồ với đầy đủ dao, thìa, nĩa, mỗi thứ một nhiệm vụ. Với người Việt Nam, đũa ăn như một cánh tay vươn dài dùng để gắp thức ăn xa. Đôi đũa với người Việt không chỉ còn là một vật nhỏ bé, khiêm nhường mà trở thành một công cụ ăn uống diễn đạt cả những quan niệm trong gia đình, ở xã hội.

van-hoa-dung-dua-18

Đôi đũa như một cánh tay vươn dài dùng để gắp thức ăn xa - Ảnh: Du lịch Việt Nam

Đôi đũa Việt thể hiện tình gia đình bởi không chỉ gắp thức ăn cho mình mà còn dùng để mời người thân quen, chia sẻ miếng ăn, điều này rất hiếm thấy ở văn hóa phương Tây. Từ bé người Việt đã được dạy so những đôi đũa sao cho ngay thẳng, bằng đẹp, điều nhỏ nhắn ấy in sâu vào tâm trí cho đến khi trưởng thành.

Việc gắp thức ăn trong bữa ăn còn thể hiện được sự lễ phép của người nhỏ đối với người lớn trong gia đình. Từ hình ảnh đôi đũa cũng có thể thấy được người Việt rất quan trọng văn hóa, đời sống gia đình.

van-hoa-dung-dua-19

Người Việt rất quan trọng văn hóa, đời sống gia đình - Ảnh: Quinhon11

Ở Nhật Bản, một quốc gia thường xuyên ăn các món từ cá khiến họ dùng đũa thường xuyên vì đũa thuận tiện trong việc loại bỏ xương cá dễ dàng. Trong bữa ăn người Nhật, khi cảm thấy no và cảm ơn bữa ăn được phục vụ họ sẽ giữ nguyên đôi đũa giữa ngón cái và ngón trỏ rồi nói “gochisosama” (bữa ăn rất ngon, xin cảm ơn).

van-hoa-dung-dua-20

Dùng đũa trong văn hóa Nhật - Ảnh: title

Ở Hàn Quốc, đũa thường được làm từ kim loại. Từ thời xa xưa, người Hàn đã thích sử dụng kim loại, người giàu thì dùng đũa vàng, nghèo thì dùng đũa nhôm. Sở dĩ như vậy bởi các món ăn của người Hàn thường nóng và nhiều dầu mỡ, họ cho rằng dùng kim loại sẽ ít bị chảy chất sơn như nhựa hay bong tróc như gỗ. Người Hàn trong bữa ăn không bao giờ cầm bát đĩa lên mà dùng đũa để gắp thức ăn. Khi muốn gắp thức ăn họ phải đảm bảo rằng đôi đũa của mình không dính cơm hay các thức ăn khác.

van-hoa-dung-dua-21

Người Hàn dùng đũa kim loại trong bữa ăn - Ảnh: nhacohainguoi

Một số kiêng kỵ khi dùng đũa ở Việt Nam

Khi so đũa không nên so đũa lệch vì trong dân gian quan niệm rằng đũa lệch dùng để chỉ gia đình không cân xứng, vợ chồng không hòa thuận. Cũng không nên đặt đũa chéo, ngậm đũa hay làm rơi đũa khi ăn.

Khi dùng bữa tránh dùng đũa chỉ vào mặt người khác, khua tay múa mép khi đang ăn bởi phần nhọn như đầu đũa chỉ vào người khác giống như lấy điều xấu Người Việt Nam thường dạy con khi cầm đũa đó là không gây ra tiếng động như gõ đũa lên bát vì âm thanh này trong dân gian ví như gọi ma đói đến nhà. 

Trong văn hóa người Á Đông và cả người Việt cũng không nên đũa thẳng đứng vào bát cơm vì điều này tương ứng như việc cắm nhang vào bát hương để cúng cho người đã mất.

nhung-dieu-kieng-ky-tuyet-doi-dung-pham-phai-trong-bua-an-01

Không nên đũa thẳng đứng vào bát cơm - Ảnh: 2sao

Dù chỉ là một vật dụng nhỏ bé thế nhưng đôi đũa lại chứa đựng trong đó cả một lịch sử lâu đời cùng những triết lý sâu sắc trong gia đình Việt. Những đôi đũa Việt cũng phần nào trở thành một vật dụng để cha mẹ có thể dạy con cái những bài học đầu về nề nếp, lễ nghĩa.