Thưởng thức đờn ca tài tử Nam Bộ được công nhận là 'Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại'

Thưởng thức đờn ca tài tử Nam Bộ được công nhận là 'Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại'

TP. HCM Tiền Giang - Bến Tre Cần Thơ - Kiên Giang Bạc Liêu 31.07.2020

Nếu miền Bắc của Việt Nam nổi tiếng với chèo, miền Trung lại có những câu hò ví dặm thì miền Nam lại nổi với đờn ca tài tử. Năm 2013, đờn ca tài tử Nam Bộ đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.

Được viết bởi giangntm

Hầu hết các loại hình nghệ thuật dân gian ở Việt Nam thường bắt nguồn từ chính cuộc sống thường nhật. Người dân Nam Bộ luôn tự hào về đờn ca tài tử, bởi ở đó có tiếng lòng của họ, có giọng điệu quê hương được vun đắp qua nhiều thế hệ. Dù không cần quá câu nệ về mặt hình thức, đơn giản phục vụ cho những người bình dân thế nhưng đờn ca tài tử Nam Bộ lại trở thành một nét đẹp văn hóa của miền Tây sông nước.

Đờn ca tài tử Nam Bộ là gì?

Đờn ca tài tử Nam Bộ là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của Việt Nam, hình thành và phát triển từ cuối thế kỉ 19. Lịch sử ghi lại đờn ca tài tử xuất phát từ nhã nhạc cung đình Huế (thể loại nhạc của cung đình thời phong kiến, biểu diễn vào các dịp lễ hội trong các triều đại nhà Nguyễn của Việt Nam) và xuất phát từ văn học dân gian (những sáng tác do nhân dân tạo nên).

Đờn ca tài tử có thể hiểu theo nghĩa: đờn là đàn, ca là tiếng hát, tài tử là những con người tài năng. Môn nghệ thuật này đòi hỏi có một quá trình học hỏi khá dài mới trở thành nghệ sĩ thực thụ. 

don-ca-tai-tu-nam-bo-2

Đờn ca tài tử hình thành từ thế kỉ 19 - Ảnh: Du lịch Việt Nam

Đờn ca thường được những người bình dân, thanh niên nam nữ vùng nông thôn Nam Bộ hát vào sau những giờ lao động. Nét phóng khoáng và bản chất của con người Nam Bộ đã thêm thắt, thay đổi để cho những bài hát ban đầu trở nên đậm đà, thấm thía hơn. Bên cạnh đó vì giai điệu của đờn ca tài tử phảng phất nỗi nhớ cội nguồn nên có phần buồn, xuất phát từ tiếng lòng của con người.

Hiện nay nghệ thuật đờn ca tài tử đang được phát triển ở 21 tỉnh thành miền Nam Việt Nam. Trong đó tại Bạc Liêu, Bình Dương, Tiền Giang, TP HCM là những nơi có nhiều hát đờn ca tài tử nhất.

Đờn ca thường được những người bình dân thể hiện - Video: Youtube

Lịch sử hình thành của đờn ca tài tử Nam Bộ

Thuở xưa, các nhạc sư, nhạc quan của triều Nguyễn theo phong trào Cần Vương (1885 - 1896) đi vào Nam và mang theo cả ca Huế. Trên đường đi, các nhạc sư dừng chân ở Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, từ đó tiếng đàn kết hợp với ca Huế lại mang theo cả phong cách âm nhạc xứ Quảng. Khi đến miền Nam thì tiếng đàn lại tiếp tục thay đổi, một số bản nhạc cũ tuy cùng tên nhưng nét nhạc lại khác so với ban đầu.

Đến cuối thế kỷ 19, đờn ca tài tử được du nhập do 3 nhạc sư gốc Trung Bộ là Nguyễn Quang Đại (hay giới chơi nhạc thường gọi là cụ Ba Đợi - nhạc quan triều đình nhà Nguyễn), Trần Quang Quờn (tức thầy ký Quờn) và Lê Tài Khị (biệt danh Nhạc Khị). Ban đầu họ sáng tạo ra nghệ thuật chỉ đơn giản phục vụ cho việc giải trí trong cộng đồng nhỏ, nhưng dần ngày càng được lan rộng và thu hút thêm nhiều đối tượng quan tâm. Lúc đầu chỉ có đờn (đàn), sau đó kết hợp với ca tạo thành đờn ca.

don-ca-tai-tu-nam-bo-4

Ban nhạc đờn ca tài tử thời đầu - Ảnh: Wiki

Đầu thế kỷ 20, nhạc sĩ Cao Văn Lầu (hay còn gọi là ông Sáu Lầu) đã sáng tác bài "Dạ cổ hoài lang” nói về tâm sự người vợ nhớ chồng lúc đêm, là một trong những bài hát nổi tiếng và phổ biến nhất của Đờn ca tài tử Nam Bộ. Bài này được lan rộng rãi trong nhân dân và được phát triển từ nhịp 2, 4, 16, 32, … đến nhịp 64.

unnamed

Nhạc sĩ Cao Văn Lầu, người sáng tác ra "Dạ cổ hoài lang" nổi tiếng của đờn ca tài tử Nam Bộ - Ảnh: vannghethainguyen

Đặc điểm của đờn ca tài tử Nam Bộ

Tại Việt Nam có 3 loại hình nghệ thuật có xuất phát từ nhạc cung đình là nhã nhạc cung đình Huế, ca trù và đờn ca tài tử, do đó mà cách biểu diễn loại hình nghệ thuật đòi hỏi tài năng và trình độ thực thụ của người nghệ sĩ. Đờn ca tài tử Nam Bộ khác với hai loại hình nghệ thuật còn lại ở điểm: nhã nhạc cung đình Huế và ca trù người hát chính là nữ, với đờn ca thì cả nam và nữ đều bình đẳng, người đàn và hát cũng có vai trò ngang nhau.

don-ca-tai-tu-nam-bo-6

Trong đờn ca tài tử Nam Bộ thì người đàn và hát cũng có vai trò ngang nhau - Ảnh: Đọt Chuối Non

Đờn ca tài tử có dàn nhạc cụ nhiều hơn nhã nhạc cung đình và ca trù. Trước đây nhạc cụ sử dụng gồm 5 loại, thường gọi là ban ngũ tuyệt với đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn kim, đàn cò và đàn tam, phụ họa là sáo 7 lỗ. Đến năm 1920, các nghệ nhân Việt Nam cải biến thêm một loại đàn mới là guitar phím lõm.

don-ca-tai-tu-nam-bo-7

Nhạc cụ của đờn ca tài tử gồm đàn kìm, đàn cò, đàn tranh và đàn bầu - Ảnh: Văn hóa Việt Nam

Đờn ca tài tử thường được biểu diễn ngẫu hứng tù bản nhạc truyền thống, người hát sẽ đi theo cách riêng của mình, chính vì thế mà người nghe luôn cảm thấy mới lạ. Phần hay nhất khi nghe đờn ca là phần rao của người đàn và phần nói lối (một thể loại xướng tự do và không lệ thuộc vào âm điệu và nhịp điệu ấn định, người nghệ nhân có tự do hoàn toàn trong khi xướng) của người ca. Khi người đàn rao, người ca dùng nói lối sẽ tạo cảm hứng cho bạn diễn, tạo không khí cho dàn biểu diễn.

Người thực hành đờn ca tài tử có thầy đờn là người dạy đàn, có kĩ thuật giỏi, thông thảo những bài bản cổ; thầy tuồng là người đặt lời, nắm giữ tri thức để sáng tạo những bản mới; thầy ca là người dạy ca, ngâm, ngân, luyến; danh cầm là người chơi nhạc cụ và người ca là người thể hiện bài bản lại bằng lời.

15538707_217627161977462_4108223586848735232_n

Đờn ca tài tử thường được biểu diễn ngẫu hứng từ bản nhạc truyền thống - Ảnh: Du lịch - Ảnh: @tourooking123

Số lượng bài bản của đờn ca tài tử Nam Bộ hiện nay rất phong phú và đa dạng, trong đó có nhạc lễ, nhạc từ ca Huế, dân ca miền Trung và cả miền Nam. Dù bài bản của đờn ca tài tử thì có nhiều nhưng đa số các bậc thầy của đờn ca và các chuyên gia cho rằng đờn ca có 20 bài tổ được gọi là "nhị thập huyền tổ bản” thuộc hai điệu Bắc và điệu Nam. Trong 20 bản tổ có 7 bản lễ (dùng trong tế lễ, có tính trang nghiêm), 6 bản Bắc (diễn tả sự vui tươi, phóng khoáng), 3 bản Nam (diễn tả sự an nhàn, thanh thoát) và 4 bản Oán (diễn tả cảnh đau buồn, chia ly).

don-ca-tai-tu-nam-bo-9

Bài bản của đờn ca tài tử Nam Bộ hiện nay rất đa dạng - Ảnh: Congty.vn

Vì xuất phát từ cung đình nên trước đây đờn ca chỉ phục vụ cho một số ít khán giả. Tuy nhiên theo thời gian, đờn ca ngày càng khẳng định được vị trí của mình nên đã được sân khấu hóa, biểu diễn phục vụ cho công chúng. Khi biểu diễn, các nghệ sĩ rất chú trọng đến việc kết hợp nhạc cụ đem lại nhiều âm sắc khác nhau, ít sử dụng các loại nhạc cụ có cùng âm sắc.

Những người tham gia đờn ca tài tử thường chỉ là những người trong cùng một xóm, là bạn bè nên họ chỉ mặc thường phục. Chỉ trình diễn ở đình, miếu hay ở trên sân khấu thì họ mới diện trang phục biểu diễn.

don-ca-tai-tu-nam-bo-10

Chỉ trình diễn ở đình, miếu hay ở trên sân khấu thì các nghệ sĩ mới diện trang phục biểu diễn - Ảnh: Báo Bình Phước

Ý nghĩa văn hóa của đờn ca tài tử Nam Bộ

Đờn ca tài tử là tinh hoa nghệ thuật dân tộc Việt, gắn bó với đời sống của con người Nam Bộ. Hiện nay đờn ca tài tử được truyền dạy theo hai hình thức: truyền ngón, truyền khẩu tại nhà, tại câu lạc bộ hoặc truyền ngón, truyền khẩu kết hợp với bài giảng tại một số trường văn hóa nghệ thuật địa phương, quốc gia. Muốn thành tạo các kĩ năng cơ bản, người học cần ít nhất 3 năm sau đó mới học cách sáng tạo, nhấn nhá để tạo nên điểm độc đáo trong lời ca.

Đờn ca tài tử được ví như là "món ăn tinh thần” giúp người dân xua tan nỗi vất vả sau ngày làm việc mệt nhọc. Dù bận rộn trong cuộc sống hằng ngày nhưng những người yêu thích đờn ca vẫn dành riêng những giây phút để tận hưởng, giữ gìn phát huy giá trị nghệ thuật của đờn ca tài tử Nam Bộ.  

Hằng năm, Lễ Giỗ tổ Cổ nhạc được tổ chức vào ngày 12/8 âm lịch (khoảng tháng 9 dương lịch).

don-ca-tai-tu-nam-bo-11

Lễ Giỗ tổ Cổ nhạc được tổ chức vào ngày 12/8 âm lịch - Ảnh: Báo Tài nguyên và Môi trường

Nơi tổ chức thưởng thức đờn ca tài tử Nam Bộ

Giờ đây không khó để có thể thưởng thức đờn ca tài tử khi đặt chân đến miền Tây sông nước. Về miền Tây dù đi ngoài đường, đi thuyền trên sông thì thỉnh thoảng bạn sẽ nghe thấy vài điệu đờn ca tài tử từ những con người bình dị vọng lại.

Hiện nay để phục vụ và đáp ứng cho nhu cầu của khách nên các nhóm nhạc đờn ca đã hợp lại với nhau, tạo thành câu lạc bộ mang tính chuyên nghiệp. Họ không chỉ phục vụ văn nghệ trong đời sống hằng ngày mà còn phục văn nghệ ngay khi có yêu cầu. Bên cạnh đó, một số khu du lịch ở Bến Tre, Vĩnh Long… đều có các ban đờn ca tài tử để phục vụ nhu cầu thưởng thức của du khách.

don-ca-tai-tu-nam-bo-12

Nghe đờn ca tài tử trên sông - Ảnh: Báo Đại đoàn kết

Hiện nay, Việt Nam đã 2 tổ chức Festival Đờn ca tài tử Nam Bộ tại các tỉnh Bạc Liêu (4/2014) và Bình Dương (4/2017).

don-ca-tai-tu-nam-bo-13

Festival đờn ca tài tử tại Bình Dương 2017- Ảnh: UBND Tỉnh Bình Dương

Đờn ca tài tử Nam Bộ là sự kế thừa phong cách âm nhạc truyền thống của Việt Nam. Không chỉ đem lại giá trị về mặt văn hóa mà đờn ca tài tử còn chứa đựng giá trị nhiều giá trị tinh thần đối với người Việt và với người Nam Bộ. Thông qua đờn ca tài tử, sử dụng ngôn ngữ Nam Bộ đơn sơ, mộc mạc để người nghe có thể học hỏi, thấm nhuần những giá trị tinh hoa nghệ thuật của Việt Nam.