Chiếc áo tứ thân truyền thống của phụ nữ Kinh Bắc một thời có gì đặc biệt?

Chiếc áo tứ thân truyền thống của phụ nữ Kinh Bắc một thời có gì đặc biệt?

Bắc Giang Bắc Ninh 18.08.2020

Áo tứ thân cùng với dải yếm đào, đôi guốc mộc và chiếc nón quai thao chính là hình ảnh quen thuộc của những người phụ nữ Kinh Bắc trước thế kỉ XX. Giờ đây, hình ảnh đó đã đi vào quá khứ nhưng áo tứ thân vẫn là biểu tượng của trang phục phụ nữ Việt một thời.

Được viết bởi giangntm

Mỗi dân tộc đều có những bộ trang phục riêng, thể hiện quan điểm về mặt thẩm mỹ, lối sống, đặc biệt là văn hóa của cả một cộng đồng trong từng thời điểm. Thời xưa, áo tứ thân từng là một trong những trang phục được người con gái vùng Kinh Bắc (một địa danh cũ ở Việt Nam gồm hai tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh và phần nhỏ các tỉnh lân cận như Lạng Sơn, Hưng Yên, Hà Nội) lựa chọn sử dụng trong cuộc sống hằng ngày. Ngày nay chỉ trong những lễ hội truyền thống, những buổi biểu diễn mới có thể bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ mặc áo tứ thân.

Áo tứ thân có từ cách đây vài nghìn năm

Dù ra đời từ rất lâu nhưng cho đến nay vẫn chưa ai biết được nguồn gốc chính xác áo tứ thân có từ bao giờ, chỉ có một số di sản khảo cổ khắc hình ảnh bộ trang phục này trên những hình khắc trống đồng cách đây vài nghìn năm.

ao-tu-than-7

Chưa ai biết được nguồn gốc chính xác áo tứ thân có từ khi nào. Ảnh: Truyền thống và phát triển

Có một truyền thuyết kể lại rằng, trong cuộc khởi nghĩa năm 40, khi cưỡi voi đánh đuổi quân Hán, Hai Bà Trưng đã mặc áo dài hai giáp tà. Vì để bày tỏ lòng tôn kính, phụ nữ Việt đã tránh việc mặc áo hai tà mà thay bằng đó là áo tứ thân. Cũng có cách lý giải khác là bởi vì người xưa với cách dệt vải khá thô sơ nên chỉ có thể dệt được loại vải có khổ hẹp, ghép 4 mảnh lại với nhau mới thành được chiếc áo tứ thân hoàn chỉnh.

ao-tu-than-2

Áo tứ thân thời kỳ đầu. Ảnh: Trang phục biểu diễn

Từ thời Lý (1009 - 1225), khi ngành dệt may bắt đầu phát triển, trang phục trong triều cũng đa dạng, phong phú hơn. Vua mặc áo vàng, quần màu tía; quan từ ngũ phẩm trở nên mặc áo gấm; từ cửu phẩm trở lên mặc vóc; sĩ phu mặc áo dài tứ thân, đầu đội nón chóp, đi dép da. Có thể thấy áo tứ thân đã xuất hiện từ thời Lý nhưng chủ yếu cho nam giới mặc.

Phụ nữ bắt đầu sử dụng áo tứ thân từ thời Trần và thời Nguyễn. Trong sách "An Nam tức sự" của Trần Phu đã viết về cách ăn mặc và trang điểm của phụ nữ thời Trần: "Đàn bà thường mặc áo tứ thân màu đen, cổ áo viền màu trắng, cắt tóc rồi buộc túm lên đỉnh đầu, không để tóc mai…"

Nhiều người thắc mắc tại sao lại gọi là áo tứ thân, thực chất tên gọi tứ thân bắt nguồn từ khổ vải hẹp, hai khổ ở sau lưng và hai thân trước là tà áo. Vào thế kỷ 17, để thuận tiện cho công việc đồng áng thì những chiếc áo tứ thân được mặc buộc hai tà phía trước để trông gọn gàng hơn.

ao-tu-than-nemvn-15

Áo tứ thân có sự biến đổi qua nhiều thời kỳ nhưng vẫn giữ kết cấu 4 tà.

Cấu trúc và đặc điểm độc đáo của áo tứ thân

Người phụ nữ thường sử dụng ba lớp khi mặc áo tứ thân: lớp ngoài cùng là 4 mảnh vải chia đều, đối xứng hai bên phía sau và phía trước, hai dải trước thường được buộc lại và để thõng xuống khi mặc; tiếp đến là áo cánh mỏng màu trắng và trong cùng là áo yếm. 

ao-tu-than-5

Hai dải trước thường được buộc lại và để thõng xuống khi mặc. Ảnh: Redsvn

Lớp ngoài của áo tứ thân dài từ cổ xuống đầu gối khoảng 20cm, có cấu tạo giống áo cánh với hai vạt trước rộng như nhau, buông thả, không cài khuy. Phần thân sau mép dọc được khâu liền tạo thành sống lưng áo. Ở thời trước, khổ vải chỉ có chừng 35 - 40 cm nên phải căn tà mới tạo thành được một vạt áo.

Trong cùng của áo tứ thân là áo yếm, có thể là kiểu yếm cổ xây hoặc yếm cánh nhạn xẻ sâu xuống dưới. Phụ nữ đứng tuổi thường mặc yếm có màu đậm và các cô gái trẻ thì mặc yếm màu đỏ. Bên ngoài yếm là lớp áo cánh mỏng màu trắng được kết nối với cạp váy bằng chiếc dây lưng xanh. Mặc áo tứ thân luôn có chiếc thắt lưng vải lụa hay cái "ruột tượng" - một loại bao vải dài và to để đựng tiền hay gạo, đeo ở lưng hay quanh bụng, buộc rút lại. Tuy chỉ là một bộ phận phụ nhưng thắt lưng bao giờ cũng được chăm chút bởi chúng tô rõ thêm dáng thon thả của người phụ nữ. Bên ngoài cũng là chiếc áo tứ thân tha thướt được buông thả hoặc có thể buộc lại với nhau, không gài khít mà để lộ màu yến ở bên trong.

ao-tu-than-6

Phụ nữ đứng tuổi thường mặc yếm có màu đậm và các cô gái trẻ thì mặc yếm màu đỏ. Ảnh: Tơ Lụa

Trên áo tứ thân có một vòng đệm cổ gọi là lá sen, dựng lên một đốt ngón tay. Áo tứ thân dần dần không còn chỉ của riêng phụ nữ lao động mà phục vụ cho mọi tầng lớp.

Với bản chất kín đáo của người Việt từ xưa, trang phục mỗi thời luôn có sự nghiên cứu, tìm tòi để phù hợp với nguyên tắc. Người dân truyền cho nhau kinh nghiệm tằn tiện, khéo léo trong trang phục bởi quan trọng vẫn là "ăn lấy chắc, mặc lấy bền". Cấu trúc của áo tứ thân tạo nên sự thuận lợi trong công việc. Khi phải làm việc nặng nhiều, phần vai và khuỷu tay thường bị rách nhưng phần vạt áo không bị ảnh hưởng là bởi người ta đã sáng chế cắt bỏ phần trên, tạo nên sự so le giữa hai vạt áo, dù không cân đối nhưng vẫn đối ứng. Với phụ nữ thời xưa, loại áo thay vai đổi vạt là loại mốt một thời. Kiểu áo này chứng tỏ trình độ thẩm mỹ của người Việt khá cao.

Khi mới ra đời, áo tứ thân hầu hết đều mang màu sắc tự nhiên, được nhuộm bằng màu sẵn có trong thiên nhiên. Người ta thường sử dụng củ nâu, lá bàng giã nhỏ hay bùn dưới áo để làm màu nhuộm. Trải qua nhiều thời kỳ, áo tứ thân được may với nhiều chất liệu, màu sắc khác nhau nhưng kiểu dáng không thay đổi nhiều.

ao-tu-than-9

Áo tứ thân được may với nhiều chất liệu, màu sắc khác nhau. Ảnh: ZLR.VN

Sự đang dạng của các loại áo tứ thân

Từ những năm 1946 của thế kỷ XX, những người phụ nữ giàu có đã may áo tứ thân bằng chất lụa mềm, sau đó đến chất liệu vải the. Áo tứ thân may cho mệnh phụ phu nhân có tay rộng, thân rộng, được trang trí bằng miếng vải dọc hai bên vạt áo, giữa có cài ngọc, dưới gấu có họa tiết thủy ba sóng nước.

Áo tứ thân truyền thống: Là kiểu áo tứ thân ra đời trong thời kỳ đầu, điểm đặc biệt là sự phối màu ở các dải áo với nhau. Màu sắc sử dụng chủ yếu là gam màu trầm như nâu, đen, tím; thắt lưng sử dụng màu vàng còn quần màu đen để sạch sẽ, tiện lợi cho công việc đồng áng. 

ao-tu-than-10

Áo tứ thân truyền thống sử dụng những màu sắc cơ bản. Ảnh: Goc nho san thuong

Áo tứ thân cách tân: Là những kiểu áo tứ thân ngày nay thường được may để sử dụng trong phim ảnh hay biểu diễn trên sân khấu, hiện đại hơn để phù hợp với nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ. Dù cùng kiểu dáng nhưng trên những chiếc áo tứ thân cách tân sẽ được in, thêu, đính cườm cầu kỳ hơn, nhiều màu sắc hơn. 

ao-tu-than-11

Áo tứ thân cách tân thường dùng trên sân khấu. Ảnh: Pose

Nổi tiếng nhất vẫn là áo tứ thân dài gần chấm gót thường mặc cùng với quần lĩnh đen và khăn mỏ quạ, nón quai thao. Trang phục này thường được các liền chị ở Bắc Ninh mặc khi biểu diễn dân ca quan họ. Trong bài bài hát "Chân quê" của Nguyễn Bính đã tả hình ảnh truyền thống của người phụ nữ Việt Nam:

Nào đâu cái yếm lụa sồi?

Cái dây lưng đũi nhuộm hồi sang xuân?

Nào đâu cái áo tứ thân?

Cái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen?

ao-tu-than-8

Người con gái mặc áo tứ thân, buộc khăn mỏ quạ, đội nón quai thao. Ảnh: Baoquocte.vn

Ý nghĩa áo tứ thân với phụ nữ Việt

Khi nói đến phụ nữ Kinh Bắc một thời, áo tứ thân chính là đặc trưng của trang phục cổ truyền. Chiếc áo này trải qua một quá trình sáng tạo, biến đổi, với kiểu dáng, màu sắc, luôn có sự kết hợp hài hòa, đối xứng. Áo tứ thân vừa mang nét mềm mại, duyên dáng vừa giữ được nguyên tắc kín đáo và tôn lên dáng vẻ của người phụ nữ Bắc bộ mộc mạc. Áo tứ thân cũng chính là tiền thân cho áo dài ngũ thân.

unnamed_6__ulrx

Áo tứ thân được biến đổi qua nhiều thời kỳ. Ảnh: Kênh du lịch khám phá

Áo tứ thân không chỉ là một loại trang phục có ý nghĩa với phụ nữ Kinh Bắc một thời mà còn mang theo ý nghĩa rất đặc biệt. Phần trước hai tà, sau hai tà tượng trưng cho tứ thân phụ mẫu (cha mẹ chồng và cha mẹ vợ). Phần yếm nằm phía bên trong hai vạt lớn tượng trưng cho cha mẹ ôm ấp đứa con vào lòng.

64abc4c421ddacf81aa2019d1ee926ef

Cấu tạo của áo tứ thân cũng mang ý nghĩa về gia đình. Ảnh: pinterest

Trải qua bao nhiêu thăng trầm lịch sử, áo tứ thân vẫn luôn là một nét đẹp văn hóa trong đời sống người Việt. Áo tứ thân mang trọn sự giản dị của người phụ nữ Việt xưa, mãi mãi là một phần linh hồn của dân tộc Việt.  

Trích nguồn:

[1] Sách "An Nam tức sự", tác giả Trần Phu