Đến cố đô mà chưa từng nghe ca Huế trên sông Hương thì thật đáng tiếc

Đến cố đô mà chưa từng nghe ca Huế trên sông Hương thì thật đáng tiếc

Thừa Thiên Huế 26.08.2020

Còn điều gì thú vị bằng được đi thuyền dạo trên dòng sông Hương, thả hồn vào những điệu hò của những người nghệ sĩ xứ Huế.

Được viết bởi giangntm

Cố đô Huế là một vùng đất lịch sử với hệ thống lăng tẩm, những di tích lịch sử có ý nghĩa và thu hút du khách ghé thăm. Không những lưu giữ những giá trị lịch sử mà vùng đất cố đô còn có một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo: ca Huế. Địa điểm nghe ca Huế thú vị nhất chính là trên sông Hương, xuôi con thuyền nhẹ và ngắm nhìn sự yên bình của xứ Huế về đêm.

Ca Huế là gì?

Ca Huế là là một thể loại nhạc cổ truyền của xứ Huế thuộc một trong ba thể nhạc thính phòng của Việt Nam với lịch sử hình thành lâu đời. Ca Huế bao gồm ca và đàn. Sự gắn bó lâu năm của ca Huế đã đi vào những vần thơ:

"Dập dềnh sóng vỗ mạn thuyền

Ngồi nghe ca Huế mà lòng bâng khuâng!

Tương tư với nguyệt cùng mây

Hỏi non nước ấy đắm say bao tình?”

Ca Huế có sự gần gũi với ca trù (hay còn gọi là hát đào) - loại hình biến thể từ dòng nhạc cung đình thanh cao. Nhiều đánh giá cho rằng ca Huế cũng chính là nguồn làm nảy sinh hai hình thức âm nhạc cổ điển khác của Việt Nam đó chính là đàn Quảng (Nam Trung Bộ) và đờn ca tài tử (Nam Bộ).

ca-hue-2

Ca Huế là thuộc dòng nhạc cung đình - Ảnh: @carrot011092

Ca Huế đề cao về nghệ thuật, giáo dục tư tưởng thẩm mỹ cũng như giáo dục nhân cách con người. Nhiều chuyên gia nhận xét rằng ca Huế mang tính bác học, đóng vai trò là quốc nhạc của Việt Nam. Người nghe ca Huế là mong muốn được đắm chìm trong cảm giác vui buồn lẫn lộn, có xao xuyến, có bồi hồi.

1(1)

Đắm chìm trong một buổi ca Huế - Ảnh: Thuathienhue

Nghe ca Huế đặc trưng nhất là xuôi thuyền rồng trên sông Hương. Khi bước chân xuống thuyền rồng, nghe tiếng sóng vỗ vào mạn thuyền xen với tiếng hát trầm bổng với đầy đủ tiếng đàn khác nhau là lúc bạn có thể cảm nhận được Huế một cách rõ nét nhất. Cố đô Huế vẫn luôn yên bình dù ngày hay đêm, luôn là một nơi dừng chân thích hợp cho những ai mong muốn tìm kiếm giá trị xưa cũ.  

350b10000000pxcmo5249

Nghe ca Huế đặc trưng nhất là xuôi thuyền rồng trên sông Hương - Ảnh: Trip

Ca Huế hình thành như thế nào? 

Không có tài liệu lịch sử nào ghi lại được ca Huế hình thành từ bao giờ, chỉ biết rằng ca Huế từng được giới quyền quý hoặc người trong cung đình có điều kiện sử dụng. Ngọn nguồn của ca Huế đến từ dòng nhạc dân gian của dân tộc, được manh nha vào thời Lý, Trần, Lê khi người dân di cư vào phía Đàng Trong (xác định từ sông Gianh tỉnh Quảng Bình trở vào miền Nam). Lúc này, ca Huế trở thành nghệ thuật dân gian phục vụ chủ yếu cho đời sống nhân dân.

ca-hue-5

Ca Huế có nguồn gốc từ ca nhạc cung đình xưa kia - Ảnh: vanhien.vn

Ca Huế hình thành ở vùng đất cố đô có điều kiện kinh tế, văn hóa phát triển, đậm chất thơ ca, mang tính trữ tình. Ở thời kỳ đầu khi ca Huế ra đời thì trong nước Việt đã có điệu Bắc và điệu Nam, đây cũng là hai hình thức chính của ca Huế. Thời bấy giờ, ca Huế có các nhạc khí cơ bản như đàn tranh, đàn nguyệt, đàn nhị, đàn tì bà, đàn tam, sáo và sênh.

ca-hue-6

Các nhạc khí cơ bản của ca Huế từ trái qua gồm đàn nhị, đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt - Ảnh: Khám phá Huế

Đầu thế kỉ 18, danh nhân Đào Duy Từ đã giúp các chúa Nguyễn xây dựng hệ thống âm nhạc cung đình. Ông đã lập ra Hòa Thanh thự - nơi để huấn luyện múa hát, bên soạn, cải biên nhiều điệu múa, nhạc phục vụ cho cung đình chúa Nguyễn. Trong giai đoạn này các điệu ca Huế cơ bản cũng dần xuất hiện như: Cổ bản, Phú lục, Nam ai, Nam bình và được lưu hành rộng rãi trong dinh phủ của chúa.

Giữa thế kỉ 18, em trai của chúa Nguyễn Phúc Khoát là Luân Quốc Công Nguyễn Phúc Tứ đã nghiên cứu từ đàn cầm, đàn sắt, đàn tì bà ra một loại đàn mới là đàn nam cầm với 8 dây, thùng dày hình vuông để nhấn cho đúng với điệu Nam. Tuy nhiên cũng có người cho rằng đàn nam cầm do chúa Nguyễn Phúc Dục, hoàng thân của nhà Nguyễn thời chúa Duệ Tông (1765 - 1777) sáng tạo ra. 

Cuối thế kỉ 18, một số nhạc sĩ, nhạc công ở Việt Nam đã nghiên cứu từ đàn nguyệt cầm của Trung Quốc và Mông Cổ chế tạo ra đàn nguyệt Việt Nam, lấy tên là đàn song vận. Nhạc khí này lúc đầu có 4 dây, sau còn lại 2 dây như đàn nguyệt ngày nay. Đàn nguyệt là một trong những nhạc khí tiêu biểu trong ca Huế.

ca-hue-8

Đàn nguyệt (người mặc áo dài tím cầm) là nhạc khí tiêu biểu trong ca Huế - Ảnh: Thua Thien Hue

Ca Huế phát triển mạnh mẽ vào khoảng thế kỉ 19 đến trước ngày kinh đô Huế thất thủ trong chiến tranh Việt Nam - Pháp (1885). Ca Huế thời kì này phổ biến ở cả trong chốn cung đình và ngoài dân gian. Các nhạc công, nghệ nhân, hay cả ông hoàng bà chúa đều sáng tác nhiều bài ca Huế. Tuy nhiên trong thời thất thủ kinh đô, một loại nghệ thuật tao nhã như ca Huế khó có thể phát triển được, những buổi tổ chức ca Huế trở thành thú tiêu khiển dành cho những người có tiền.

Sau năm 1954, ca Huế lại có cơ hội tái sinh. Ca Huế được những người yêu nước khôi phục bằng cách lập lại những ban nhạc, hội yêu âm nhạc, nhạc viện tư nhân. Năm 1971, ca Huế được duy trì tại từ đường cổ nhạc. Ngày nay ca Huế được bình dân hóa để mọi người, mọi du khách đều có thể đến đây thưởng thức.

ca-hue-9

Ca Huế được bình dân hóa để phục vụ mọi người - Ảnh: Thua Thien Hue

Đặc điểm của ca Huế

Ca Huế trở thành bộ môn nghệ thuật độc đáo của xứ Huế bởi chỉ có người sinh ra ở vùng đất Trị Thiên, nơi có âm ngữ đặc biệt với âm vực hẹp, nặng  mới có thể ca được. Dù ca Huế mang rõ tính đặc thù địa phương nhưng không chỉ bó hẹp trong xứ Huế mà ở giai đoạn thịnh đạt đã lan tỏa với cộng đồng ở khắp nơi trên đất nước Việt Nam.

Hệ thống bài bản của ca Huế gồm khoảng 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc theo hai điệu thức lớn là điệu Bắc và điệu Nam, kèm theo đó là một hệ thống hơi thể hiện được nét đặc trưng xứ Huế. Điệu Bắc là những bài ca mang âm điệu tươi tắn, trang trọng. Điệu Nam là những bản có âm điệu buồn, nỉ non, ai oán.

ca-hue-12

Ca Huế là bộ môn nghệ thuật độc đáo của người dân cố đô - Ảnh: Thethaovanhoa.vn

Nội dung của ca Huế chịu ảnh hưởng sâu sắc của hò, lý dân gian. Lời một bài ca Huế có giá trị văn học nếu không hát mà chỉ đọc thì nghe như một bài thơ. Hiện nay, người ta làm thơ thì nhiều nhưng người làm "thơ - ca Huế” lại rất ít. Lời ca Huế không xây dựng theo một hình thức riêng nào mà theo lối lời tự do, lối phổ lời (dựa theo một điệu nhạc có trước) hoặc lối từ khúc (lối thơ tự do theo truyền thống cổ với mục đích phổ nhạc lên thành bài hát). 

Môi trường biểu diễn ca Huế thường ở trong không gian hẹp bởi tính chất của ca Huế là dòng nhạc tâm tình. Một buổi ca Huế có khoảng 5 - 6 người biểu diễn, trong đó có 4 hoặc 5 nhạc công. Khi trình diễn ca Huế luôn đòi hỏi có sự phụ họa của nhạc khí, chủ yếu là đàn nguyệt, đàn tỳ bà, đàn tam, tranh, nhị và phách. 

Được phát sinh từ tiếng nói của người Huế kết hợp với kĩ thuật đàn và hát, ca Huế đặc biệt trở nên tinh tế, là chiếc cầu nối giữa nhạc cung đình và âm nhạc dân gian.

ca-hue-13

Kĩ thuật đàn và hát tạo nên ca Huế - Ảnh: Vietnam News

Một buổi nghe ca Huế diễn ra như thế nào?

Trích đoạn một buổi nghe ca Huế trên sông Hương. Video: Youtube

Khi màn đêm buông xuống, phố Huế lên đèn thì những con thuyền rồng bên bờ sông Hương cũng bắt đầu rời bến, trôi chậm trên dòng sông và đêm ca Huế chính thức bắt đầu. Thuyền rồng sẽ đưa du khách đi qua những cây cầu nổi tiếng như cầu Tràng Tiền, cầu Phú Xuân, ngắm cảnh đôi bờ sông Hương. Ngoài ra du khách cũng có thể mua vé để trải nghiệm nhiều dịch vụ hơn khi nghe ca Huế trên sông Hương như là vé ăn tối, yến tiệc cung đình kết hợp nghe ca Huế.

Mở đầu cho đêm ca Huế trên sông Hương là 4 nhạc khúc: Lưu Thủy, Kim Tiền, Xuân Phong, Long Hổ. Sau đó sẽ là những điệu hò Huế đối đáp và tân nhạc Huế được kết hợp bởi giọng hát và tiếng đàn của dàn nhạc.

ca-hue-7

Biểu diễn ca Huế trên sông Hương - Ảnh: Huế Smile Travel

Khi thuyền trôi đến bến Vân Lâu, du khách còn được hướng dẫn thả đèn hoa đăng trên sông Hương, đây là một phong tục có từ lâu đời của người dân cố đô, mong muốn có được sự bình an.

Nghe ca Huế trên sông Hương khán giả ngoài lắng nghe những điệu ca còn có thể ngắm khung cảnh thành phố Huế thơ mộng dưới một góc nhìn khác. Người dân cố đô Huế từ bao năm qua luôn trân trọng giữ gìn và phát huy vẻ đẹp của ca Huế như là một tài sản vô giá. Nghe ca Huế như là một món ăn tinh thần mà bất cứ du khách nào đến Huế cũng mong muốn được thưởng thức một lần.

Ca-Hue

Du khách thưởng thức ca Huế trên ngực thuyền - Ảnh: huongriver

Giá vé nghe ca Huế trên sông Hương

Nghe ca Huế trên sông Hương có nhiều loại thuyền với dịch vụ với giá cả khác nhau. Cụ thể:

Giá vé ghép nghe ca Huế trên sông Hương (giá vé cập nhật năm 2020): khách Việt Nam 100.000VNĐ/khách/lượt; khách nước ngoài 150.000VNĐ/khách/lượt. Trẻ em dưới 5 tuổi được miễn phí giá vé khi đi cùng người lớn.

Thời gian diễn ra 50 phút với 3 thời điểm trong đêm: 19h00 đến 20h00; 20h00 đến 21h00; 21h00 đến 22h00. 

Thuyền chở du khách nghe ca Huế trên sông Hương có nhiều loại với nhiều dịch vụ đi kèm, có nhiều ưu đãi nếu như du khách đặt trước. Các thuyền bao trọn gói thì du khách có thể yêu cầu thêm nhiều chương trình riêng với thời gian biểu diễn có thể kéo dài đến 23h đêm.

ca-hue-11

Thuyền rồng trên bến chờ đón du khách nghe ca Huế - Ảnh: @vantientrung84

Với người dân vùng đất cố đô, ca Huế được coi như là một hình thức sinh hoạt nghệ thuật truyền thống cần được bảo tồn và phát huy. Còn điều gì tuyệt vời hơn khi ngồi thuyền trôi sông Hương tựa mạn thuyền và lắng nghe giai điệu ngọt ngào của ca Huế, sống trong những tháng năm xưa cũ của cố đô.