4 phong tục độc đáo trong ngày Tết Đoan Ngọ tại Việt Nam

4 phong tục độc đáo trong ngày Tết Đoan Ngọ tại Việt Nam

Hà Nội 26.08.2020

Tết Đoan ngọ là một ngày lễ lâu đời tại Việt Nam. Ngày lễ này chứa đựng nhiều nét văn hóa cũng như các truyền thống, phong tục tập giàu ý nghĩa.

Được viết bởi thyltp

Nguồn gốc của tết Đoan Ngọ

Tết Đoan Ngọ là một phong tục lễ tết Á Đông gắn liền với quan niệm về sự tuần hoàn của thời tiết trong năm diễn ra vào ngày 5/5 âm lịch hằng năm (khoảng tháng 6 dương lịch). Ca dao Việt Nam có câu:

"Tháng tư đong đậu nấu chè.

Ăn tết Đoan Ngọ trở về tháng năm"

Tên gọi ngày lễ này cũng có ý nghĩa riêng. “Đoan" nghĩa là mở đầu, “Ngọ" là khoảng thời gian từ 11 giờ sáng tới 1 giờ chiều, và ăn Tết Đoan Ngọ là ăn vào buổi trưa. Tết Đoan Ngọ xuất hiện ở nhiều nước châu Á như Trung Quốc, Triều Tiên, Hàn Quốc... Tại Việt Nam, tết Đoan Ngọ còn được gọi bằng cái tên dân dã hơn là Tết diệt sâu bọ. 

tet-doan ngo-1

Mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ. Ảnh: @moon131084

Nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam được giải thích qua một sự tích. Thuở xưa, vào một ngày nọ sau vụ mùa, nông dân đang vui mừng vì vụ ấy thu hoạch được nhiều nông sản thì bỗng dưng sâu bọ lại kéo đến ăn hết trái cây, thực phẩm của họ. Người dân đang lo lắng không biết làm sao để diệt được lũ sâu bọ này thì có một ông lão từ xa đến tự xưng là Đôi Truân. Ông đã chỉ cho người dân lập mỗi nhà một đàn cúng gồm: bánh tro, trái cây rồi ra trước nhà vận động cơ thể như để xua đuổi sâu bọ. Người dân làm theo lời ông và chỉ một lúc sau, đàn sâu bọ lần lượt bị tiêu diệt. Ông lão còn bảo thêm: "Sâu bọ hằng năm vào ngày 5/5 âm lịch rất hung hăng, mỗi năm vào đúng ngày này cứ làm theo những gì ta căn dặn sẽ trị được chúng".

Để tưởng nhớ công ơn của ông Đôi Truân, người dân đã đặt tên cho ngày này là Tết Đoan Ngọ, có người thì gọi là tết diệt sâu bọ theo ý nghĩa của ngày lễ.

105930573_151590033122498_9039334823578430549_n

Nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ được cho là từ truyền thuyết diệt sâu bọ từ xa xưa. Ảnh: @xotours

Bên cạnh đó, Tết Đoan Ngọ cũng có thể lý giải theo truyền thuyết của Trung Quốc về một vị đại thần, nhà văn hóa nổi tiếng tên Khuất Nguyên ở nước Sở. Ông đã sáng tác bài thơ "Ly Tao" (thuộc thể loại Sở từ) nổi tiếng trong văn hóa cổ Trung Hoa, thể hiện tâm trạng buồn vì đất nước suy vong với hoạ mất nước. Vào ngày mùng 5/5 âm lịch, ông đã gieo mình xuống sông Mịch La tự vẫn, mang theo nỗi uất ức vì bị gian thần hãm hại. Dân chúng thương tiếc một vị quan trung nghĩa nên hằng năm cứ đến ngày đó người Trung Quốc lại làm bánh, quấn chỉ ngũ sắc bên ngoài (ý nghĩa để làm cho cá sợ mà không đớp mất bánh). Tiếp đến, người dân bơi thuyền ra giữa sông, ném bánh, bỏ gạo vào ống tre rồi thả xuống sông cúng Khuất Nguyên. 

tet-doan ngo-18

Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam là ngày lễ rất được coi trọng. Ảnh: @ryangbae1997

Ý nghĩa tết Đoan Ngọ của người Việt Nam

Hiện nay, tết Đoan Ngọ vẫn còn được lưu giữ và rất được coi trọng, đặc biệt là ở một số làng quê Việt Nam (nơi sinh sống chủ yếu bằng nghề nông). Sau ngày Tết Nguyên Đán thì Tết Đoan Ngọ có lẽ là một ngày lễ lớn, là dịp để các thành viên trong gia đình sum vầy bên nhau.

Bên cạnh đó, giai đoạn tháng 5 âm lịch hằng năm là thời điểm bước vào đầu vụ mùa nên bà con nông dân sẽ làm lễ tạ ơn trời đất, tổ tiên và ăn mừng mùa vụ. Đồng thời, đây cũng là lúc chuyển mùa, chuyển tiết nên dịch bệnh dễ phát sinh. Chính vì vậy, người dân thường chọn ngày tết Đoan Ngọ để thực hiện nhiều phong tục trừ sâu bọ, phòng bệnh.

tet-doan ngo-2

Xóm nhỏ nô nức nấu bánh ú tro chuẩn bị cho Tết Đoan Ngọ. Ảnh: @cholondowntown

Vào ngày này, không khí ở mỗi gia đình nhộn nhịp hẳn. Nhà nào cũng dậy từ sớm để chuẩn bị vật phẩm cúng tổ tiên. Đây cũng là lúc trái cây, hoa lá bắt đầu vào mùa, đơm hoa kết trái. Chính vì vậy, hoa quả là món đồ cúng không thể thiếu. Bên cạnh đó, mâm cúng sẽ gồm một số món ăn khác tùy theo phong tục của từng địa phương như: thịt vịt, bánh ú tro... Sau lễ cúng, các thành viên trong gia đình sẽ quây quần cùng nhau dùng mâm cơm và trò chuyện.  

tet-doan ngo-8

Mỗi món trong mâm cúng đều có ý nghĩa riêng biệt. Ảnh: @nabe.store28

Ba phong tục truyền thống của người Việt trong ngày tết Đoan Ngọ

Hái lá thuốc

Theo tục lệ, đúng giờ Ngọ (12 giờ) - thời điểm có dương khí tốt nhất vì mặt trời tỏa ánh nắng tốt nhất trong năm - người dân ở các vùng thôn quê sẽ rủ nhau đi hái lá như: lá ngải cứu, kinh giới, tía tô, bưởi, cam thảo... Lá cây cỏ hái vào giờ này có tác dụng chữa những bệnh như: ngứa, bệnh về đường ruột, cảm... rất tốt. Lá thuốc sau khi hái sẽ được phơi khô hãm nước uống dần hoặc xông tắm ngày hôm đó.

tet-doan ngo-16

Lá thuốc được hái trong ngày Tết Đoan Ngọ. Ảnh: @rivervo

Ở thành phố nếu không có nhiều vườn và cây cỏ, người ta thay vì hái lá sẽ chọn cách mua các lá thuốc. Dịp này, những người dân ở vùng thôn quê sẽ mang ra thành phố đủ loại lá thuốc để bày bán khắp các chợ, dọc các con phố. Lá đã được xắt nhỏ, chia thành từng loại riêng biệt. Lá mua về, đem phơi khô rồi bọc lại để trong tủ thuốc và dùng khi có người ốm đau.

tet-doan ngo-15

Lá thuốc được người dân vùng quê mang lên thành phố bán. Ảnh: gocnhin

Phong tục khảo cây

Cũng vào đúng giờ Ngọ ngày 5/5 âm lịch, người dân sẽ tiến hành khảo cây (hay còn gọi là đánh cây) với mong muốn một cuộc sống luôn sung túc như cây cối luôn đơm hoa kết trái. Người ta sẽ chọn những cây cây ít quả, không ra quả hoặc bị sâu bệnh để khảo. 

Để thực hiện khảo cây sẽ cần có 2 người. Người thứ nhất sẽ trèo lên cây ăn quả như để vào vai cây (chủ yếu là trẻ nhỏ), người còn lại đứng dưới gốc cây vừa cầm dao gõ vào thân cây vừa hỏi vì sao cây năm nay ra ít quả. Người trên cây sẽ đáp lí do vì sâu bệnh hoặc thời tiết, người bên dưới liền hỏi mùa này có cho quả không, nếu không sẽ bị đốn hạ. Lúc này, người trên cây trả lời nhanh chóng và hứa năm sau cây sẽ cho nhiều quả to.

tet-doan ngo-19

Người dân dùng dao đánh vào cây. Ảnh: soha

Tri ân thầy cô, cha mẹ

Đây là một phong tục tập quán mang ý nghĩa giúp gắn kết tình cảm tốt đẹp của người Việt. Vào ngày tết Đoan Ngọ, người ta hay có tục đi sêu, nghĩa là con rể sẽ ăn mặc lịch sự, mang theo mâm lễ gồm: xôi, gà, hoa trái đầu mùa hoặc đậu xanh, gạo nếp, dưa hấu, vịt, gà… để đến cảm tạ, tri ân cha mẹ vợ. Đây cũng là dịp các học trò cũ đến thăm thầy cô để ôn lại kỷ niệm xưa, tri ân cũng như gắn kết tình cảm thầy trò.

tet-doan ngo-17

Phong tục đi sêu là truyền thống tốt đẹp của người Việt. Ảnh: dulichtaynguyen

Tổ chức lễ cúng

Cúng tết Đoan Ngọ sẽ gồm 2 phần là: cúng gia tiên và cúng ngoài trời. 

Mâm cúng gia tiên sẽ gồm: cơm chay, bánh chay, xôi chay, mâm hoa quả, 9 bông hoa đồng tiền, ba chén rượu ba màu trắng - đỏ - vàng, 3 chén nước trà với ba vị khác nhau, một ít vàng lá, vàng thỏi. Mâm cúng này sẽ dùng để cảm tạ, cầu mong tổ tiên sẽ phù hộ độ trì cho con cháu làm ăn phát đạt, cuộc sống hạnh phúc. Đồng thời, lễ cúng gia tiên cũng mang ý nghĩa mời ông bà, tổ tiên về sum họp và chứng giám cho tấm lòng thành kính của con cháu.

tet-doan ngo-11

Mâm cúng gia tiên. Ảnh: thethaovanhoa.vn

Mâm cúng ngoài trời sẽ được bày trên một bàn lễ trải một tấm vải đỏ. Người dân chuẩn bị xôi, bánh chay, mâm hoa qua, 9 bông hoa đồng tiền đỏ, 5 chén rượu trắng - đỏ - vàng - xanh - đen, 5 chén nước trà hương vị khác nhau. Bên cạnh đó, người ta còn chuẩn bị thêm một chiếc lọng đỏ viền vàng cũng vàng thỏi, vàng lá.

Lễ cúng này nhằm cầu xin Ngọc Hoàng Đại Đế và các vị thần tiên phù hộ cho tà ma không làm hại được dân gian, cuộc sống người dân được ấm no, hạnh phúc, người nông dân thì sẽ được một mùa màng bội thu, không bị sâu bọ quấy phá.

tet-doan ngo-9

Mâm cúng ngoài trời. Ảnh: vnreview

Những món ăn truyền thống trong ngày tết Đoan Ngọ

Bánh ú tro

Đây là món ăn không thể thiếu trong ngày tết Đoan Ngọ. Bánh ú tro có hình chóp được làm từ gạo nếp ngâm với nước tro (tro củi, tro lá), nhân bên trong là đậu xanh. Bánh được gói trong lá tre và buộc bằng dây lạt. Bánh có vị thanh mát, nồng một cách vừa phải mùi nước tro. Người Việt cho rằng món bánh này rất tốt cho hệ tiêu hóa cũng như hỗ trợ điều trị các bệnh như: tăng huyết áp, tim mạch, sỏi thận...

tet-doan-ngo

Bánh ú tro là món ăn không thể thiếu trong tết Đoan Ngọ. Ảnh:@hana_trann

Cơm rượu nếp

Theo quan niệm của người Việt xưa, bộ phận tiêu hóa của con người thường có các loại ký sinh gây hại, chúng nằm sâu trong bụng và không phải lúc nào cũng có thể loại bỏ được. Chỉ duy nhất vào ngày 5/5 âm lịch là các loại ký sinh trùng này sẽ dễ bị tiêu diệt nhất. Con người lúc này có thể ăn các loại thức ăn, hoa quả có vị chua, chát và đặc biệt là rượu nếp để loại bỏ chúng.

tet-doan ngo-5

Cơm rượu nếp có vị thơm nồng. Ảnh: @ngocank

Vào ngày Tết Đoan Ngọ, cơm rượu nếp được bán rất nhiều tại chợ, các gánh hàng rong nơi vỉa hè để phục vụ người dân mua về cúng. Cơm rượu nếp chủ yếu được làm từ các loại gạo nếp cẩm, nếp cái hoa vàng, người ta rắc thêm chút men rượu rồi ủ trong ba ngày. Khi ăn, hạt cơm chắc dẻo hòa quyện với men rượu thơm nồng để lại một vị chua ngọt nơi đầu môi rất thú vị.

Mỗi vùng miền lại có cách chế biến cơm rượu nếp khác nhau: miền Bắc làm cơm thành hạt rời, miền Nam thì vo thành viên tròn, miền Trung lại ép thành khối và cắt thành những miếng vuông vức.

104254435_301764394330485_2061054013141455629_n

Cơm rượu nếp vo tròn theo kiểu miền Nam. Ảnh: @cooky.vn

Thịt vịt

Đây là món ăn thường xuất hiện trong mâm cỗ cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Trung và miền Nam. Người ta quan niệm rằng, vào ngày 5/5 âm lịch, thời tiết rất nóng bức nên người ta ăn thịt vịt có tính mát để giải nhiệt. Món phổ biến là thịt vịt luộc và thịt vịt quay. 

tet-doan ngo-7

Người miền Trung và miền Nam có thói quen bày thịt vịt trên mâm cúng. Ảnh: @bth_sisters

Hoa quả

Mâm cúng ngày tết Đoan Ngọ sẽ không thể trọn vẹn ý nghĩa nếu thiếu đi hoa quả. Người Việt thường chọn các loại trái cây mùa hè như: dưa hấu, vải, mận, đào, dứa...

tet-doan-ngo_1

Trái cây được chọn là loại hoa quả mùa hè (Ảnh: tuoitreviet)

Chè trôi nước

Chè trôi nước làm từ bột nếp trắng, nặn thành những viên tròn, bên trong là nhân đậu xanh thơm bùi. Chè khi ăn sẽ rưới một ít nước đường pha gừng cùng chút nước cốt dừa. Chè trôi nước có vị thơm, một chút cay cay của gừng cùng vị béo, bùi của nước dừa và đậu xanh rất ngon miệng. 

tet-doan ngo-14

Chè trôi nước là món ăn phổ biến trong ngày Tết Đoan Ngọ. Ảnh: @kimkimtran_1708

tet-doan ngo-13

Chè trôi nước béo bùi vị đậu xanh. Ảnh: @chef_thuy_pham

Một số điều người Việt kiêng kỵ trong ngày tết Đoan Ngọ 

Vứt giày dép lộn xộn

Làm rơi tiền bởi nó sẽ tượng trưng cho việc bị rơi mất tài lộc

Tránh mua các vật phẩm có hình thù kỳ quái 

Không dừng chân ở nơi âm u như bệnh viện, đám tang…

Dù Việt Nam đang ngày một hiện đại và phát triển hơn nhưng tết Đoan Ngọ vẫn luôn được giữ gìn và lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Điều này đã trở thành một trong những nét văn hóa độc đáo thu hút du khách đến dải đất hình chữ S.