Độc đáo nghệ thuật làm nón Trúc chỉ từ giấy ở cố đô Huế

Độc đáo nghệ thuật làm nón Trúc chỉ từ giấy ở cố đô Huế

Thừa Thiên Huế 18.09.2020

Ngoài chiếc nón lá phổ biến, Việt Nam còn có một loại nón đặc biệt được người dân cố đô Huế sáng tạo nên từ nghe với tên gọi Trúc Chỉ.

Được viết bởi giangntm

Áo dài và nón lá là hai biểu tượng gắn với người Việt Nam từ bao đời. Để tạo nên diện mạo mới cho nón lá, người dân cố đô Huế đã sáng tạo nên một chiếc nón cách tân đầy mới mẻ thông qua nghệ thuật Trúc chỉ.

Trúc chỉ là gì?

Trúc chỉ là một loại hình nghệ thuật mới của Huế do họa sĩ Phan Hải Bằng - giảng viên trường Đại học nghệ thuật Huế - sáng tạo ra từ năm 2011. Sau đó, Nhà văn - Dịch giả - Nhà giáo Bửu Ý đã định danh nghệ thuật này vào tháng 4 năm 2012 với ý nghĩa đề cao giá Việt thông qua cây tre. Thực chất "Trúc” là tre, "chỉ” là giấy nên có thể hiểu đơn giản Trúc chỉ là một loại giấy được làm từ tre, trở thành một sản phẩm độc lập. 

non-truc-chi-hue-2

Trúc chỉ là một loại giấy được làm từ tre. Ảnh: Phòng thờ

Trúc chỉ không chỉ đơn giản là giấy mà còn là một tác phẩm nghệ thuật. Để tạo nên nghệ thuật Trúc đòi hỏi những quá trình phức tạp từ khâu bảo quản nguyên liệu cho đến tạo tác các hoa văn. Điều quan trọng nhất làm nên tác phẩm Trúc chỉ đó chính là sự kiên trì, tỉ mỉ và đam mê của từng nghệ nhân tham gia sáng tác.

998bd9d5cecd3af3c394d740470b2bbc

Quạt Trúc chỉ. Ảnh: Pinterest

Những sáng tác nghệ thuật từ Trúc chỉ không dừng lại ở những bức tranh trang trí mà còn được ứng dụng một cách rộng rãi theo nhiều cách như làm quạt giấy, danh thiếp, đèn lồng.. Trong đó không thể thiếu sản phẩm nổi bật nhất là nón Trúc chỉ.

ung-dung-tranh-truc-chi

Nghệ thuật Trúc chỉ được ứng dụng vào nhiều vật dụng, trong đó có nón. Ảnh: tranhtrucchi.vn

Sự khác biệt của nón Trúc chỉ so với nón lá thường

Ở Việt Nam có rất nhiều loại nón lá khác nhau làm từ lá cọ, màu trắng ngà. Nón Trúc chỉ là một phiên bản nâng cấp của nón bài thơ, khác với nón thường ở chỗ được làm từ kiểu chế tác giấy thủ công. Không chỉ bên trong nón mà bên ngoài cũng có những họa tiết đan xen khéo léo, dày mỏng theo góc nhìn để khi kết hợp với ánh sáng tạo nên hiệu ứng tinh tế. Nón Trúc chỉ vừa giúp nâng tầm vẻ đẹp của nón lá vừa khắc họa rõ nét hơn hình ảnh chiếc nón bài thơ Huế vốn có.

Nón Trúc chỉ không được sử dụng phổ biến trong đời sống như nón thường mà chủ yếu dùng để trang trí hay làm quà lưu niệm bởi nó được làm từ giấy nên độ bền không cao.

nonla - Copy

Nón lá thông thường có màu trắng ngà và được làm từ các loại lá như lá cọ, lá cối, lá hồ. Ảnh: vieclam123.vn

non-truc-chi-hue-1-1600392872-11146

Nón Trúc chỉ được làm từ giấy với họa tiết đan xen. Ảnh: luhanhvietnam

Nghệ thuật làm nón Trúc chỉ độc đáo ở Huế

Nguyên liệu làm nên nón Trúc chỉ là rơm, mía, chuối, lá, cỏ, tre,... Dù các nguyên liệu được sử dụng khác nhau nhưng mục đích chính vẫn là nâng tầm khái niệm giấy lên một trang mới, không chỉ làm nền cho những sản phẩm khác.

Trien-Lam-Nang

Nón Trúc chỉ làm từ giấy. Ảnh: laodongtre.laodong.vn

Bước đầu tiên trong công đoạn làm nón Trúc chỉ là chọn tre sau đó bỏ vỏ, chẻ thành từng mảnh. Các mảnh tre được ngâm vào nước vôi và được nấu 12 tiếng đồng hồ liên tục. Sau đó, tre được vớt ra và cho vào máy nghiền thành bột trong 4 - 8 tiếng.

Tiếp theo là công đoạn xeo giấy, sử dụng dung dịch bột đã được nghiền trộn với nước chảy trên mặt lưới, khi nước chảy thoát đi tờ giấy bắt đầu được hình thành. Điểm đặc biệt khi xeo giấy làm nón Trúc chỉ đó chính là xeo làm sao để sau này tờ giấy cuộn lại được thành hình chóp nón.

non-truc-chi-hue-11

Công đoạn xeo giấy. Ảnh: Phòng thờ

Công đoạn tạo họa tiết cho nón Trúc chỉ. Video: Youtube

Người nghệ sĩ đem các khuôn họa tiết bằng xốp đặt trên nền giấy, sau đó dùng vòi nước phun mạnh làm bột keo cắt dạt ra, để lại trên nền tranh những lớp bột họa tiết hằn từng lớp đậm nhạt khác nhau. Sau đó, người ta cẩn thận bóc từng khuôn xốp ra khỏi giấy ướt và mang giấy đi phơi. Khi giấy khô sẽ được xử lý keo để tạo độ bền. Cuối cùng chỉ cần trải giấy đã được phơi lên khung nón (khung giống với nón lá thường) là hoàn thiện chiếc nón Trúc chỉ. Những sản phẩm nghệ thuật nón Trúc chỉ được người Huế cho ra đời rất đa dạng về họa tiết và gần như là không có sản phẩm nào giống nhau.

non-truc-chi-hue-12

Cho khuôn xốp đặt lên giấy. Ảnh: HTV

non-truc-chi-hue-8

Những lớp hoa văn bắt đầu được hình thành. Ảnh: Dân Trí

non-truc-chi-hue-4

Sự kiên trì, tỉ mỉ và đam mê của từng nghệ nhân khi tạo ra các tác phẩm từ giấy Trúc chỉ. Ảnh: Tranh Trúc chỉ Gia Long

6

Hoàn thiện nón Trúc chỉ. Ảnh: Lữ Hành Việt Nam

Giá của một chiếc nón cao gấp 10 lần nón lá thường, khoảng 650.000VNĐ/chiếc. 

Ý nghĩa của nón Trúc chỉ với người Huế

Trúc chỉ không nằm trong giới hạn quen thuộc của sản phẩm giấy thông thường mà là những sản phẩm "tranh trong giấy” độc đáo. Trước đây, muốn có những sản phẩm nghệ thuật trên giấy hầu hết đều phải dùng bút, dùng màu để vẽ lên, nhưng với Trúc chỉ, giấy được tạo tranh bằng giấy. Đây là một sản phẩm tinh tế, cần sự tỉ mỉ như chính con người xứ Huế vậy.

non-truc-chi-hue-7

Nón Trúc chỉ là một sản phẩm tinh tế, cần sự tỉ mỉ như chính con người xứ Huế vậy. Ảnh: Lữ Hành Việt Nam

Trúc chỉ vừa là một phần của cây tre, vừa là hiện thân cho nón lá, chính vì thế có thể thấy được đối với người dân cố đô nón Trúc chỉ vừa mang dáng dấp của quá khứ, vừa hướng đến tương lai. Sáng tạo nghệ thuật nón Trúc chỉ còn mang ý nghĩa tiếp nối những làng nghề truyền thống tại vùng đất cố đô, dù tạo nên được những giá trị mới nhưng không quên đi nét đẹp vốn có của dân tộc.

non-truc-chi-hue-19

Nón Trúc chỉ tạo nên được những giá trị mới nhưng không quên đi nét đẹp vốn có của dân tộc. Ảnh: yan.vn

Nếu bạn có cơ hội được đến với cố đô Huế, hãy ghé xem những buổi triển lãm Trúc chỉ. Buổi triển lãm thường được diễn ra ở Trúc chỉ Garden (số 5, đường Thạch Hãn, Phường Thuận Hòa, Huế), mở cửa từ 7h30 - 18h00 hằng ngày. Đây là không gian giúp bạn tìm hiểu, trải nghiệm, mua hoặc tự sáng tạo một món quà từ Trúc chỉ.

non-truc-chi-hue-1

Triển lãm nghệ thuật Trúc chỉ thường được diễn ra ở Trúc chỉ Garden. Ảnh: Justgola

Nghệ thuật làm nón Trúc chỉ dù ra đời chưa lâu nhưng đã chiếm được một vị thế nhất định đối với người dân cố đô, góp phần làm nên sự độc đáo cho văn hóa Việt Nam. Đây là một trong những nghệ thuật tinh tế đặc trưng của xứ Huế đang được phát huy mạnh mẽ.

Nguồn tham khảo:

Youtube channel: Truyen hinh Vinh Long