Độc đáo nghệ thuật làm nón Trúc chỉ từ giấy ở cố đô Huế

Độc đáo nghệ thuật làm nón Trúc chỉ từ giấy ở cố đô Huế

Thừa Thiên Huế 18.09.2020

Ngoài chiếc nón lá thông thường thì ở Việt Nam còn có một loại nón đặc biệt được người dân cố đô Huế sáng tạo nên từ nghe với tên gọi Trúc Chỉ.

Được viết bởi giangntm

Áo dài và nón lá là hai biểu tượng gắn với người Việt Nam từ bao đời. Để tạo nên một diện mạo mới cho nón lá, người dân cố đô Huế đã sáng tạo nên một chiếc nón cách tân đầy mới mẻ thông qua nghệ thuật Trúc chỉ. Nón Trúc chỉ vừa giúp nâng tầm vẻ đẹp của nón lá vừa khắc họa rõ nét hơn hình ảnh chiếc nón bài thơ Huế vốn có.

Trúc chỉ là gì?

Trúc chỉ là một loại hình nghệ thuật mới của Huế do họa sĩ Phan Hải Bằng - giảng viên trường Đại học nghệ thuật Huế - sáng tạo ra từ năm 2011. Sau đó, Nhà văn - Dịch giả - Nhà giáo Bửu Ý đã định danh nghệ thuật này vào tháng 4 năm 2012 với ý nghĩa đề cao giá Việt thông qua cây tre. Thực chất "Trúc” là tre, "chỉ” là giấy nên có thể hiểu đơn giản Trúc chỉ là một loại giấy được làm từ tre, trở thành một sản phẩm độc lập. 

non-truc-chi-hue-2

Trúc chỉ là một loại giấy được làm từ tre - Ảnh: Phòng thờ

Trúc chỉ không chỉ đơn giản là giấy mà còn là một tác phẩm nghệ thuật. Không chỉ dựa trên quá trình làm giấy thủ công truyền thống mà để tạo nên nghệ thuật Trúc chỉ còn đòi hỏi những quá trình phức tạp từ khâu bảo quản nguyên liệu cho đến tạo tác các hoa văn. Điều quan trọng nhất làm nên tác phẩm Trúc chỉ đó chính là sự kiên trì, tỉ mỉ và đam mê của từng nghệ nhân tham gia sáng tác.

non-truc-chi-hue-4

Sự kiên trì, tỉ mỉ và đam mê của từng nghệ nhân khi tạo ra các tác phẩm từ giấy Trúc chỉ - Ảnh: Tranh Trúc chỉ Gia Long

Những sáng tác nghệ thuật từ Trúc chỉ không dừng lại ở những bức tranh trang trí mà còn minh họa cho cuộc sống lao động hằng ngày của người dân cố đô. Hiện nay nghệ thuật Trúc chỉ đang được ứng dụng một cách rộng rãi theo nhiều cách như làm quạt giấy, danh thiếp, đèn lồng.. và trong đó không thể thiếu đi được nón Trúc chỉ.

non-truc-chi-hue-3

Nghệ thuật Trúc chỉ được ứng dụng vào nhiều vật dụng, trong đó có nón -  Ảnh: baotainguyenmoitruong.vn

Sự khác biệt của nón Trúc chỉ so với nón lá thường

Ở Việt Nam có rất nhiều loại nón lá khác nhau làm từ lá cọ, màu trắng ngà. Nón Trúc chỉ là một phiên bản nâng cấp của nón bài thơ, khác với nón thường ở chỗ được làm nên từ kiểu chế tác giấy thủ công, không chỉ bên trong nón mà bên ngoài cũng có những họa tiết đan xen khéo léo, dày mỏng theo góc nhìn để khi kết hợp với ánh sáng tạo nên hiệu ứng tinh tế.

Nón Trúc chỉ không được sử dụng phổ biến trong đời sống như nón thường mà chủ yếu dùng để trang trí hay làm quà lưu niệm bởi giá của một chiếc nón cao gấp 10 lần nón lá thường, khoảng 650.000VNĐ/chiếc. 

non-truc-chi-hue-5

Nón lá thông thường có màu trắng ngà - Ảnh: vieclam123.vn

non-truc-chi-hue-6

Nón Trúc chỉ được làm từ giấy với họa tiết đan xen - Ảnh: Lữ Hành Việt Nam

Nghệ thuật làm nón Trúc chỉ Huế

Nguyên liệu làm nên nón Trúc chỉ là rơm, mía, chuối, lá, cỏ, tre,.. Dù các nguyên liệu được sử dụng khác nhau nhưng mục đích chính vẫn là nâng tầm khái niệm giấy lên một trang mới, không chỉ làm nền cho những sản phẩm khác.

Bước đầu tiên trong công đoạn làm nón Trúc chỉ là chọn tre sau đó bỏ vỏ, chẻ thành từng mảnh. Các mảnh tre được ngâm vào nước vôi và được nấu 12 tiếng đồng hồ liên tục. Sau đó, tre được vớt ra và cho vào máy nghiền thành bột trong 4 - 8 tiếng.

non-truc-chi-hue-11

Công đoạn xeo giấy - Ảnh: Phòng thờ

Tiếp theo là công đoạn xeo giấy, sử dụng dung dịch bột đã được nghiền trộn với nước chảy trên mặt lưới, sau khi nước chảy thoát đi thì tờ giấy bắt đầu được hình thành. Điểm đặc biệt khi xeo giấy làm nón Trúc chỉ đó chính là xeo làm sao để sau này tờ giấy cuộn lại được thành hình chóp nón.

Video: Youtube

Người nghệ sĩ sẽ đem các khuôn họa tiết bằng xốp đặt trên nền giấy, sau đó dùng vòi nước phun mạnh làm bột keo cắt dạt ra, để lại trên nền tranh những lớp bột họa tiết hằn từng lớp đậm nhạt khác nhau. Sau đó người ta cẩn thận bóc từng khuôn xốp ra khỏi giấy ướt và mang giấy đi phơi. Khi giấy khô sẽ được xử lý keo để tạo độ bền. Cuối cùng chỉ cần trải giấy đã được phơi lên khung nón (khung giống với nón lá thường) là hoàn thiện chiếc nón Trúc chỉ.

non-truc-chi-hue-12

Cho khuôn xốp đặt lên giấy - Ảnh: HTV

non-truc-chi-hue-8

Những lớp hoa văn bắt đầu được hình thành - Ảnh: Dân Trí

non-truc-chi-hue-9

Hoàn thiện nón Trúc chỉ - Ảnh: Lữ Hành Việt Nam

Ý nghĩa của nón Trúc chỉ với người Huế

Trúc chỉ không nằm trong giới hạn quen thuộc của sản phẩm giấy thông thường mà là những sản phẩm "tranh trong giấy” độc đáo. Trước đây muốn có những sản phẩm nghệ thuật trên giấy hầu hết là đều phải dùng bút, dùng màu để vẽ lên, nhưng với Trúc chỉ là giấy được tạo tranh bằng giấy. Những sản phẩm nghệ thuật nón Trúc chỉ được người Huế cho ra đời rất đa dạng về họa tiết và gần như là không có sản phẩm nào giống nhau.

non-truc-chi-hue-7

Ảnh: Lữ Hành Việt Nam

Trúc chỉ vừa là một phần của cây tre, vừa là hiện thân cho nón lá, chính vì thế có thể thấy được đối với người dân cố đô nón Trúc chỉ vừa mang dáng dấp của quá khứ, vừa hướng đến tương lai. Sáng tạo nghệ thuật nón Trúc chỉ còn mang ý nghĩa tiếp nối những làng nghề truyền thống tại vùng đất cố đô, dù tạo nên được những giá trị mới nhưng không quên đi nét đẹp vốn có của dân tộc.

non-truc-chi-hue-13

Nón Trúc chỉ tạo nên được những giá trị mới nhưng không quên đi nét đẹp vốn có của dân tộc - Ảnh: @indiehand.vn

Nếu bạn có cơ hội được đến với cố đô Huế, đừng quên ghé xem những buổi triển lãm Trúc chỉ. Buổi triển lãm thường được diễn ra ở Trúc chỉ Garden (số 5, đường Thạch Hãn, Phường Thuận Hòa, Huế), mở cửa từ 7h30 - 18h00 hằng ngày. Đây là không gian giúp bạn tìm hiểu, trải nghiệm, mua hoặc tự sáng tạo một món quà từ Trúc chỉ..

non-truc-chi-hue-1

Triển lãm nghệ thuật Trúc chỉ thường được diễn ra ở Trúc chỉ Garden - Ảnh: Justgola

Nghệ thuật làm nón Trúc chỉ dù ra đời chưa lâu nhưng đã chiếm được một vị thế nhất định đối với người dân cố đô, góp phần làm nên văn hóa dân tộc. 

Tham khảo:

Youtube channel: Truyen hinh Vinh Long