Khám phá Thành cổ Sơn Tây bằng đá ong duy nhất ở Việt Nam

Khám phá Thành cổ Sơn Tây bằng đá ong duy nhất ở Việt Nam

Hà Nội 24.09.2020

Những công trình kiến trúc của các triều đại phong kiến Việt Nam trường tồn cùng thời gian đã để lại những giá trị lịch sử vô cùng to lớn cho dân tộc. Thành cổ Sơn Tây là một trong số ít những tòa thành cổ còn tồn tại cho đến ngày nay. Di tích này không chỉ mang trong mình nét đẹp của lịch sử mà còn là công trình có lối kiến trúc độc đáo, là thành trì bằng đá ong lớn nhất trong lịch sử của Hà Nội. Ngày nay, cùng với những giá trị cốt lõi ấy, Thành cổ Sơn Tây đã trở thành một trong những điểm tham quan thu hút du khách khi đến với thủ đô Việt Nam.

Được viết bởi giangntm

Đường đến Thành cổ Sơn Tây

Nằm ở vùng ngoại ô, cách Thủ đô Hà Nội về phía Đông tầm 45 km, Thành Cổ Sơn Tây thuộc phường Lê Lợi, thị xã Sơn Tây.  

images145401_sontay

Thành được xây dựng bằng vật liệu đá tổ ong đặc biệt. Ảnh: thuvien.datviet

Từ Hà Nội, du khách có thể di chuyển bằng xe bus, xe khách, ô tô hoặc xe máy đến đây rất dễ dàng. Nếu lựa chọn xe bus thì có thể bắt các tuyến xe số 70,71,77. Nếu di chuyển bằng các phương tiện còn lại thì lái xe dọc theo quốc lộ 32 chạy thẳng đến thị xã Sơn Tây. 

Screenshot_3

Đường đi từ trung tâm Hà Nội đến Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: Google map

Tìm hiểu về nguồn gốc lịch sử của Thành Cổ Sơn Tây

Vào những năm 1469, trấn Sơn Tây hay Sơn Tây Thừa Tuyên đóng ở làng La Phẩm của huyện Tiên Phong nay là xã Tản Hồng, huyện Ba Vì của Thủ đô Hà Nội. Đến thời vua Lê Hiển Tông (1740-1786), trấn sở vẫn nằm trong địa phận phủ Quảng Oai nhưng được dời từ làng La Phẩm về xã Mông Phụ, huyện Phú Lộc tức là xã Đường Lâm, thuộc thị xã Sơn Tây ngày nay. 

Thành cổ Sơn Tây được vua Minh Mạng cho xây dựng vào năm 1822 trên phần đất của hai làng cổ là làng Thuần Nghệ và Mai Trai (ngày nay thuộc phường Quang Trung, Ngô Quyền và phường Lê Lợi). Đây là thành trì duy nhất được xây bằng nguyên liệu đá tổ ong và từng là thủ phủ của vùng Tam tuyên thời nhà Nguyễn bao gồm ba tỉnh: Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang.

Dưới sự lãnh đạo của nhiều nhân vật như Hoàng Kế Viêm, Lưu Vĩnh Phúc,... Thành cổ Sơn trở thành trung tâm phòng bị của nhà Nguyễn vào khoảng thập kỷ 70-80 của thế kỷ 19. Cho đến năm 1883, thành thất thủ và được quản lý bởi người Pháp.

Thanh-co-Son-Tay2

Thành cổ Sơn Tây năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

Ngày 16/5/1924, Thành cổ Sơn Tây được Toàn quyền Đông Dương ra nghị định xếp hạng di tích sau đó giao cho trường Viễn Đông Bác Cổ quản lý. Không chỉ là thành trì của triều đại phong kiến còn tồn tại, Thành cổ Sơn Tây mang trong mình những giá trị lịch sử to lớn của dân tộc Việt Nam cùng sự đặc biệt về lối kiến trúc. Do đó Việt Nam đã ra quyết định công nhận Thành cổ Sơn Tây là Di tích lịch sử và kiến trúc vào ngày 15/10/1994.

Thanh-co-Son-Tay3

Cột cờ và hồ nước được chụp vào năm 1883. Ảnh: vi.wikipedia.org

Địa thế quan trọng của Thành cổ Sơn Tây

Người xưa coi trọng bốn vùng đất ở bốn phía làm lá chắn che chở cho kinh thành Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Những vị trí này được gọi là bốn trấn bao gồm Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Sơn Nam. Đến thời kỳ nhà Nguyễn (1802-1945), Sơn Tây vẫn là một trong bốn trấn của Bắc Thành (tính từ địa phận Ninh Bình lên phía Bắc). Nhà Nguyễn đặt Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên (là vùng rộng lớn gồm 5 phủ và 24 huyện gồm cả tỉnh Vĩnh Phúc, huyện Sơn Dương, tỉnh Phú Thọ và nửa tỉnh Hà Tây hiện nay) đóng ở Thành cổ Sơn Tây với mục đích che chở cho Thăng Long ở phía trong đồng thời làm bàn đạp ở bên ngoài, làm căn cứ để triều đình nhà Nguyễn có thể bảo vệ được vùng biên cương ở thượng lưu của ba con sông: sông Đà, sông Hồng, sông Lô. 

thanh-co-Son-Tay4

Bản đồ Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: vi.wikipedia.org

Các nhà quân sự thời phong kiến đã khéo léo tận dụng được địa hình tự nhiên trong quá trình xây thành. Phía Bắc cách thành cổ Sơn Tây 2km là sông Cái, phía Tây và thành là sông Tích, đây là những hào tự nhiên có thể ngăn được quân giặc tốt nhất. Phía Nam và phía Đông được tận dụng để hậu phương tiếp tế hoặc rút lui phòng thủ.

Không chỉ vậy, Sơn Tây còn là vùng đất mà người dân Việt đã sinh sống đông đúc, lập ấp, làng xã từ khi lập nước.

Thành cổ Sơn Tây với kiến trúc độc đáo và tinh tế

Thuộc vùng ngoại ô của Hà Nội, Thành cổ Sơn Tây mang trong mình nét đẹp của thời gian, của một công trình cổ với quy mô lớn cùng lối kiến trúc thành trì hết sức độc đáo và tinh tế. 

Kiến trúc bên ngoài thành

Người xưa đã có câu ca dao nói về sự vững chãi của Thành cổ Sơn Tây:

 “Thành Sơn cổ kính lừng danh

 Vọng cung Võ miếu tường thành hiên ngang”.

Chỉ nhìn từ xa, du khách cũng sẽ choáng ngợp trước không gian rộng lớn mà thành cổ bao phủ giữa đất trời. Thành cổ Sơn Tây được thiết kế theo kiểu Vauban có hình tứ giác với diện tích lên đến 16 hecta, tường thành cao tầm 4,5 m được xây dựng bằng đá ong cao, một loại vật liệu xây dựng đặc trưng của vùng đất Sơn Tây. Đây cũng là công trình thành trì duy nhất ở Việt Nam xây dựng bằng chất liệu này. Bao quanh thành là hào nước có chiều dài 1.292m, chiều rộng 26,8m và sâu tận 4m. Thành ngoài được đắp bằng đất có hình ngũ giác với những lũy tre thẳng tắp bao bọc lấy bên trong được gọi là La Thành.

Thanh-co-Son-Tay16

Quang cảnh ngập cây xanh bên ngoài thành. Ảnh: vnexpress.net

Thanh-co-Son-Tay15

Cầu gạch bắc qua hào nước dẫn vào cổng thành. Ảnh: vnexpress.net

Các cổng của thành cổ Sơn Tây 

Thành gồm 4 cửa quay về 4 hướng gồm: Cửa Hậu quay về hướng Bắc nhìn ra phố Lê Lợi, Cửa Tiền quay về hướng Nam nhìn ra phố Quang Trung, Cửa Hữu quay về hướng Tây phố Ngô Quyền và Cửa Tả quay về hướng Đông nhìn ra phố Phùng Khắc Khoan. Khác với tường thành, các cổng thành được xây dựng bằng gạch cổ. 

Thanh-co-Son-Tay5

Cổng Bắc sau khi thất thủ được chụp vào năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

Qua thời gian cùng những biến động thăng trầm của lịch sử đất nước, Thành cổ Sơn Tây giờ đây không còn nguyên vẹn như trước, đã đổ nát và hư hỏng khá nhiều. Trước đây thì bốn cửa đều có cầu làm bằng gạch bắc ngang qua hào nước dẫn vào cổng thành, tuy nhiên giờ đây chỉ còn hai cửa chính là Cửa Tiền và Cửa Hậu. Hiện nay thành cổ Sơn Tây chỉ còn giữ lại được 3 cổng thành, một số đoạn tường thành, những công trình còn tồn tại phía trong thành gồm: hai khẩu súng thần công, vọng lâu cao 18m, vọng cung và nền điện Kính Thiên, hai ao sen ở phía trước khu nghi lễ.

Thanh-co-Son-Tay16

Hai khẩu súng thần công ở cổng Bắc vẫn tồn tại qua hàng trăm năm. Ảnh: vnexpress.net

Trên mỗi bức tường thành đều có hình họa tiết bán nguyệt với đường kính tầm 30m có những lỗ châu mai được xây dựng tinh xảo. Trên mỗi cổng thành đều có lầu canh gác được dẫn lên bằng bậc thang, trước các cổng đều có hai khẩu súng thần công để bảo vệ thành và hiện nay sung chỉ còn ở cổng phía Bắc.

thanh-co-Son-Tay7

Cửa Tiền, cổng phía Nam sau khi thất thủ năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

Thanh-co-Son-Tay8

Tranh vẽ cửa Hữu phía Tây trong trận Sơn Tây năm 1883 khi quân đội viễn chinh Pháp tấn công vào thành Sơn Tây. Ảnh: vi.wikipedia.org

Thanh-co-Son-Tay14

Cửa Hữu phía Tây rêu phong được cây cổ thụ bao bọc ngày nay. Ảnh: vnexpress.net

Năm 1883, khi Pháp tấn công thành Sơn Tây, Cửa Hậu bị hư hại nặng nhưng vẫn lưu giữ được nét nguyên thủy. Trước năm 1945, nơi đây còn có một cây đa khổng lồ được cho là đẹp nhất khu thành cổ. Tuy nhiên sau này để xây cổng thành mới, cây đa đó đã bị đốn hạ. Cửa Hữu cũng bị phá hủy trong thời Pháp thuộc. Sau khi đã chiếm được thành, người Pháp cho xây lực cửa để ngăn cản đội quân của nhà Nguyễn tấn công trở lại.

Thanh-co-Son-Tay9

Của Tả của Thành cổ Sơn Tây vào năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

Năm 1884 khi thành cổ Sơn Tây thất thủ, người Pháp đã cho mở một cửa mới ngay phía trước cầu, tuy nhiên Cửa Tiền ở cổng Nam vẫn được lưu giữ cho đến ngày nay. 

Kiến trúc thành nội

Bên trong thành cổ Sơn Tây được xây dựng theo kiến trúc đối xứng trên trục trung tâm Nam - Bắc. Ở chính giữa của thành là "Vọng cung nữ" - nơi vua nghỉ chân trong lúc đi tuần thú và đây cũng là địa điểm cho các quan trong trấn đến tế lễ, bái vọng mỗi khi có chiếu chỉ ban xuống. Các công trình trong thành mục gồm: cột cờ, Cửa Hành Cung, Hành Cung, hai giếng vuông, khu nghi lễ (có Hành Cung, sân, điện). 

thanh-co-Son-Tay10

Những công trình kiến trúc còn tồn tại bên trong thành. Ảnh: @olivier_dhe

Cột cờ hùng vĩ được xây dựng trên nền móng bệ đá tổ ong cực kỳ vững chãi cao đến 18m, xung quanh bệ có rào chắn bảo vệ. Thân cột cờ được điêu khắc nhiều lỗ có họa tiết hoa tị và dải quạt để ánh sáng có thể chiếu vào bên trong cột cờ. Bên trong cột cờ được xây dựng một cầu thang xoắn để du khách có thể lên đỉnh cờ, nhìn ngắm toàn bộ khu thành cổ Sơn Tây tuyệt đẹp.

Thanh-co-Son-Tay12

Cột cờ bên trong thành vẫn sừng sững với thời gian. Ảnh: @ ngtt.huyen_

Nằm thẳng với cột cờ chính là Đoan môn gồm 3 cửa, cửa chính nằm ngay vị trí trung tâm và hai cửa nhỏ ở hai bên. Qua khỏi Đoan môn là một khoảng sân rộng được lát gạch dẫn đến điện Kính Thiên. Điện Kính Thiên là một tòa nhà 5 gian hai chái, tám mái chồng diêm mang đậm kiến trúc truyền thống nằm ngay vị trí trung tâm của thành Sơn Tây. Xưa kia, đây là nơi nghị sự của nhà vua và quan lại trong triều đình.

Thanh-co-son-tay-mytour-13

Đoan môn gồm 3 cửa phía trước dẫn đến điện Kính Thiên. Ảnh: mytour

Thanh-co-Son-Tay11

Điện Kính Thiên với thiết kế 5 gian hai chái, tám mái chồng diêm mang đậm kiến trúc truyền thống . Ảnh: @liemdang

Từ vị trí điện Kính Thiên nhìn về hướng Đông chính là khu trại giam và kho lương thực của thành cổ Sơn Tây dành cho người nhà của binh lính, quân sĩ ngày trước. Nhìn về hướng Tây là nơi ghi danh tên tuổi của những người đã hi sinh để bảo vệ thành lũy. Sát bên cạnh là dinh thự, nơi sinh sống của các quan lại đầu tỉnh thời trước. 

Với quy mô rộng lớn cùng địa thế quan trọng, thành cổ Sơn Tây được đánh giá là công trình kiến trúc độc đáo, tráng lệ, là thành trì vững chắc để phòng thủ.

Tận hưởng không khí yên bình nơi thành cổ Sơn Tây

Thành cổ Sơn Tây trải qua hàng trăm năm được bao phủ bởi màu của rêu phong. Du khách đến với thành không chỉ được khám phá lịch sử, kiến trúc mà còn tận hưởng được bầu không khí cổ xưa, bình yên ở vùng đất Sơn Tây. Đến với thành cổ Sơn Tây vào những ngày khí trời se lạnh đầu mùa xuân, du khách được hòa mình vào thiên nhiên, chiêm ngưỡng một thành cổ được bao bọc bởi cây xanh đâm chồi nảy lộc đầy sức sống. Đây cũng là thời điểm những cây cơm nguội thay lá, hoa gạo nở rực đỏ cả một góc trời. 

Thanh-co-Son-Tay13

Vẻ đẹp bình yên đậm nét rêu phong cổ kính. Ảnh:vnexpress.net

Mùa hè đến, thành cổ Sơn Tây lại đỏ thắm cùng hoa phương, mùa thu lại đượm vàng trong sắc màu của cây bồ kết. Những cây cổ thụ đã tồn tại ở đây hàng trăm năm bao bọc lấy thành cổ Sơn Tây càng tăng thêm nét cổ kính cho thành lũy nơi đây. Vừa dạo quanh thành, vừa hít thở bầu không khí trong thành, cùng nhau trò chuyện về những câu chuyện của lịch sử thật thú vị biết bao.

Thanh-co-Son-Tay17

Phượng nở đỏ rực cả một góc trời bên ngoài Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: bov.vn

Tồn tại qua gần 200 năm lịch sử, thành cổ Sơn Tây giờ đây dù không còn nguyên vẹn như thuở đầu nhưng không hề đánh mất đi giá trị của nó. Thành lũy này vẫn đứng hiên ngang sừng sững với vẻ đẹp cổ kính cùng lối kiến trúc độc đáo sẽ khiến du khách ấn tượng.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia Việt Nam

Sơn Tây thành phố xứ Đoài, nxb VHTT,2007

Charles Edouard Hocquard, Chiến dịch Bắc kỳ (Une Campagne au Tonkin)