Khám phá Thành cổ Sơn Tây bằng đá ong duy nhất ở Việt Nam

Khám phá Thành cổ Sơn Tây bằng đá ong duy nhất ở Việt Nam

Hà Nội 24.09.2020

Thành cổ Sơn Tây là một trong số ít những tòa thành cổ còn tồn tại cho đến ngày nay ở Việt Nam. Di tích này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là công trình có lối kiến trúc độc đáo, là thành trì bằng đá ong duy nhất trên dải đất hình chữ S.

Được viết bởi giangntm

Thành cổ Sơn Tây bằng đá ong duy nhất ở Việt Nam

Thành Cổ Sơn Tây thuộc phường Lê Lợi, thị xã Sơn Tây, Hà Nội. Địa điểm này nằm ở vùng ngoại ô, cách thủ đô 45 km về phía Đông. Đây là công trình kiến trúc duy nhất ở Việt Nam được xây dựng bằng đá ong. Thành cổ Sơn Tây được công nhận là Di tích lịch sử và kiến trúc vào ngày 15/10/1994.

thanh-co-son-tay-nemvn-01

Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: vov

thanh-co-son-tay-nemvn-02

Công trình kiến trúc quân sự cổ độc đáo nhất Việt Nam được xây dựng bằng đá ong. Ảnh: vov

Vào những năm 1469, trấn Sơn Tây hay Sơn Tây Thừa Tuyên đóng ở làng La Phẩm của huyện Tiên Phong nay là xã Tản Hồng, huyện Ba Vì của thủ đô Hà Nội. Đến thời vua Lê Hiển Tông (1740-1786), trấn sở vẫn nằm trong địa phận phủ Quảng Oai nhưng được dời từ làng La Phẩm về xã Mông Phụ, huyện Phú Lộc tức là xã Đường Lâm, thuộc thị xã Sơn Tây ngày nay. 

Thành cổ Sơn Tây được vua Minh Mạng cho xây dựng vào năm 1822 trên phần đất của hai làng cổ là làng Thuần Nghệ và Mai Trai (ngày nay thuộc phường Quang Trung, Ngô Quyền và phường Lê Lợi). Đây là thành trì duy nhất được xây bằng nguyên liệu đá tổ ong và từng là thủ phủ của vùng Tam tuyên thời nhà Nguyễn bao gồm ba tỉnh: Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang.

Dưới sự lãnh đạo của nhiều nhân vật như Hoàng Kế Viêm, Lưu Vĩnh Phúc,... Thành cổ Sơn trở thành trung tâm phòng bị của nhà Nguyễn vào khoảng thập kỷ 70-80 của thế kỷ 19. Cho đến năm 1883, thành thất thủ và được quản lý bởi người Pháp.

thanh-co-son-tay-nemvn-03

Thành cổ Sơn Tây năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

Ngày 16/5/1924, thành Sơn Tây được Toàn quyền Đông Dương ra nghị định xếp hạng di tích sau đó giao cho trường Viễn Đông Bác Cổ quản lý. Không chỉ là thành trì của triều đại phong kiến còn tồn tại, Thành cổ Sơn Tây mang trong mình những giá trị lịch sử to lớn của dân tộc Việt Nam cùng sự đặc biệt về lối kiến trúc.

thanh-co-son-tay-nemvn-04

Cột cờ và hồ nước được chụp vào năm 1883. Ảnh: vi.wikipedia.org

Địa thế quan trọng của Thành cổ Sơn Tây

Người xưa coi trọng bốn vùng đất ở bốn phía làm lá chắn che chở cho kinh thành Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Những vị trí này được gọi là bốn trấn bao gồm Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Sơn Nam. Đến thời kỳ nhà Nguyễn (1802-1945), Sơn Tây vẫn là một trong bốn trấn của Bắc Thành (tính từ địa phận Ninh Bình lên phía Bắc). Nhà Nguyễn đặt Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên (là vùng rộng lớn gồm 5 phủ và 24 huyện gồm cả tỉnh Vĩnh Phúc, huyện Sơn Dương, tỉnh Phú Thọ và nửa tỉnh Hà Tây hiện nay) đóng ở Thành cổ Sơn Tây với mục đích che chở cho Thăng Long ở phía trong đồng thời làm bàn đạp ở bên ngoài. Thành cũng làm căn cứ để triều đình nhà Nguyễn có thể bảo vệ được vùng biên cương ở thượng lưu của ba con sông: sông Đà, sông Hồng, sông Lô. 

thanh-co-son-tay-nemvn-05

Bản đồ Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: vi.wikipedia.org

Các nhà quân sự thời phong kiến đã khéo léo tận dụng được địa hình tự nhiên trong quá trình xây thành. Phía Bắc cách thành cổ Sơn Tây 2km là sông Cái, phía Tây và thành là sông Tích, đây là những hào tự nhiên có thể ngăn được quân giặc tốt nhất. Phía Nam và phía Đông được tận dụng để hậu phương tiếp tế hoặc rút lui phòng thủ.

Không chỉ vậy, Sơn Tây còn là vùng đất mà người dân Việt đã sinh sống đông đúc, lập ấp, làng xã từ khi lập nước.

Thành cổ Sơn Tây với kiến trúc độc đáo và tinh tế

Thành cổ Sơn Tây mang nét đẹp của thời gian, của một công trình quân sự với quy mô lớn cùng lối kiến trúc thành trì hết sức độc đáo và tinh tế. 

Kiến trúc bên ngoài thành

Người xưa đã có câu ca dao nói về sự vững chãi của Thành cổ Sơn Tây:

 “Thành Sơn cổ kính lừng danh

 Vọng cung Võ miếu tường thành hiên ngang”.

Chỉ nhìn từ xa, du khách cũng sẽ ấn tượng trước không gian rộng lớn của thành cổ Sơn Tây. Công trình được thiết kế theo kiểu Vauban có hình tứ giác với diện tích lên đến 16 hecta, tường thành cao tầm 4,5m được xây dựng bằng đá ong cao - một loại vật liệu xây dựng đặc trưng của vùng đất Sơn Tây. Bao quanh thành là hào nước có chiều dài 1.292m, chiều rộng 26,8m và sâu tận 4m. Thành ngoài được đắp bằng đất có hình ngũ giác với những lũy tre thẳng tắp bao bọc lấy bên trong được gọi là La Thành.

thanh-co-son-tay-nemvn-06

Bao quanh thành là hào nước có chiều dài 1.292m. Ảnh: vnexpress.net

thanh-co-son-tay-nemvn-07

Cầu gạch bắc qua hào nước dẫn vào cổng thành. Ảnh: vnexpress.net

Các cổng của thành cổ Sơn Tây 

Thành gồm 4 cửa quay về 4 hướng gồm: Cửa Hậu quay về hướng Bắc nhìn ra phố Lê Lợi, cửa Tiền quay về hướng Nam nhìn ra phố Quang Trung, cửa Hữu quay về hướng Tây phố Ngô Quyền và cửa Tả quay về hướng Đông nhìn ra phố Phùng Khắc Khoan. Khác với tường thành, các cổng thành được xây dựng bằng gạch cổ. 

thanh-co-son-tay-nemvn-08

Cổng Bắc sau khi thất thủ được chụp vào năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

Năm 1883, khi Pháp tấn công thành Sơn Tây, cửa Hậu bị hư hại nặng nhưng vẫn lưu giữ được nét nguyên thủy. Cửa Hữu cũng bị phá hủy trong thời Pháp thuộc. Sau khi đã chiếm được thành, người Pháp cho xây lực cửa để ngăn cản đội quân của nhà Nguyễn tấn công trở lại. Hiện nay, thành chỉ còn hai cửa chính là Cửa Tiền và Cửa Hậu và 3 cổng thành cùng một số đoạn tường thành.

thanh-co-son-tay-nemvn-09

Tranh vẽ cửa Hữu phía Tây trong trận Sơn Tây năm 1883 khi quân đội viễn chinh Pháp tấn công vào thành Sơn Tây. Ảnh: vi.wikipedia.org

thanh-co-son-tay-nemvn-10

Cửa Tiền, cổng phía Nam sau khi thất thủ năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

thanh-co-son-tay-nemvn-11

Cửa Tả của Thành cổ Sơn Tây vào năm 1884. Ảnh: vi.wikipedia.org

thanh-co-son-tay-nemvn-12

Cửa Hữu phía Tây rêu phong được cây cổ thụ bao bọc ngày nay. Ảnh: vnexpress.net

Những công trình còn tồn tại phía trong thành gồm: hai khẩu súng thần công, vọng lâu cao 18m, vọng cung và nền điện Kính Thiên, hai ao sen ở phía trước khu nghi lễ. Trên mỗi bức tường thành đều có hình họa tiết bán nguyệt với đường kính tầm 30m có những lỗ châu mai được xây dựng tinh xảo. Mỗi cổng thành đều có lầu canh gác được dẫn lên bằng bậc thang. Trước các cổng xưa kia có hai khẩu súng thần công để bảo vệ thành nhưng hiện nay súng chỉ còn ở cổng phía Bắc.

thanh-co-son-tay-nemvn-13

Hai khẩu súng thần công ở cổng Bắc vẫn tồn tại qua hàng trăm năm. Ảnh: vnexpress.net

Kiến trúc thành nội

Bên trong thành cổ Sơn Tây được xây dựng theo kiến trúc đối xứng trên trục trung tâm Nam - Bắc. Ở chính giữa của thành là "Vọng cung nữ" - nơi vua nghỉ chân trong lúc đi tuần thú và đây cũng là địa điểm cho các quan trong trấn đến tế lễ, bái vọng mỗi khi có chiếu chỉ ban xuống. Các công trình trong thành mục gồm: cột cờ, Cửa Hành Cung, Hành Cung, hai giếng vuông, khu nghi lễ (có Hành Cung, sân, điện). 

thanh-co-son-tay-nemvn-14

Những công trình kiến trúc còn tồn tại bên trong thành. Ảnh: @olivier_dhe

Đáng chú ý nhất là cột cờ hùng vĩ được xây dựng trên nền móng bệ đá tổ ong cực kỳ vững chãi cao đến 18m. Thân cột cờ được điêu khắc nhiều lỗ có họa tiết hoa tị và dải quạt nhằm tạo luồng ánh sáng vào bên trong. Du khách có thể lên đỉnh cờ để ngắm nhìn toàn bộ khu thành cổ Sơn Tây tuyệt đẹp từ trên cao.

thanh-co-son-tay-nemvn-14

Đáng chú ý nhất là cột cờ hùng vĩ được xây dựng trên nền móng bệ đá tổ ong cực kỳ vững chãi cao đến 18m. Ảnh: @ ngtt.huyen_

Nằm thẳng với cột cờ chính là Đoan môn gồm 3 cửa, cửa chính nằm ngay vị trí trung tâm và hai cửa nhỏ ở hai bên. Qua khỏi Đoan môn là một khoảng sân rộng được lát gạch dẫn đến điện Kính Thiên nằm ngay vị trí trung tâm của thành Sơn Tây. Điện Kính Thiên là một tòa nhà 5 gian hai chái, tám mái chồng diêm mang đậm kiến trúc truyền thống Việt Nam. Xưa kia, đây là nơi nghị sự của nhà vua và quan lại trong triều đình.

thanh-co-son-tay-nemvn-15

Đoan môn gồm 3 cửa phía trước dẫn đến điện Kính Thiên. Ảnh: mytour

thanh-co-son-tay-nemvn-16

Điện Kính Thiên với thiết kế 5 gian hai chái, tám mái chồng diêm mang đậm kiến trúc truyền thống Việt Nam. Ảnh: @liemdang

Từ vị trí điện Kính Thiên nhìn về hướng Đông chính là khu trại giam và kho lương thực của thành cổ Sơn Tây dành cho người nhà của binh lính, quân sĩ ngày trước. Nhìn về hướng Tây là nơi ghi danh tên tuổi của những người đã hy sinh để bảo vệ thành lũy. Sát bên cạnh là dinh thự, nơi sinh sống của các quan lại đầu tỉnh thời trước. 

Với quy mô rộng lớn cùng địa thế quan trọng, thành cổ Sơn Tây được đánh giá là công trình kiến trúc độc đáo, tráng lệ, là thành trì vững chắc để phòng thủ.

Tận hưởng không khí yên bình nơi thành cổ Sơn Tây

Thành cổ Sơn Tây trải qua hàng trăm năm được bao phủ bởi màu của rêu phong. Du khách đến đây không chỉ được khám phá lịch sử, kiến trúc mà còn được tận hưởng bầu không khí bình yên ở vùng đất Sơn Tây. Vào những ngày se lạnh đầu xuân, du khách được hòa mình vào thiên nhiên, chiêm ngưỡng một thành cổ được bao bọc bởi cây xanh đâm chồi nảy lộc đầy sức sống. Đây cũng là thời điểm những cây cơm nguội thay lá, hoa gạo nở rực đỏ cả một góc trời. 

thanh-co-son-tay-nemvn-17

Vẻ đẹp bình yên đậm nét rêu phong cổ kính ở thành cổ Sơn Tây. Ảnh:vnexpress.net

Mùa hè đến, thành cổ Sơn Tây đỏ thắm cùng hoa phượng, mùa thu lại đượm vàng trong sắc màu của cây bồ kết. Những cây cổ thụ đã tồn tại ở đây hàng trăm năm bao bọc lấy thành cổ Sơn Tây càng tăng thêm nét cổ kính cho thành lũy. Vừa dạo quanh thành, vừa hít thở bầu không khí trong thành, cùng nhau trò chuyện về những câu chuyện của lịch sử thật thú vị biết bao.

thanh-co-son-tay-nemvn-18

Phượng nở đỏ rực cả một góc trời bên ngoài Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: bov.vn

Hướng dẫn đường đến thành cổ Sơn Tây

Từ Hà Nội, du khách có thể di chuyển bằng xe bus, xe khách, ô tô hoặc xe máy đến đây rất dễ dàng. Nếu lựa chọn xe bus thì có thể bắt các tuyến xe số 70,71,77. Nếu di chuyển bằng xe máy, ô tô, bạn lái xe dọc theo quốc lộ 32 chạy thẳng đến thị xã Sơn Tây. 

thanh-co-son-tay-nemvn-19

Đường đi từ trung tâm Hà Nội đến Thành cổ Sơn Tây. Ảnh: Google map

Tồn tại qua gần 200 năm lịch sử, thành cổ Sơn Tây giờ đây dù không còn nguyên vẹn như thuở đầu nhưng nhưng vẫn rất bề thế. Thành lũy này đứng hiên ngang sừng sững với vẻ đẹp cổ kính cùng lối kiến trúc độc đáo bậc nhất Việt Nam.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia Việt Nam

Sơn Tây thành phố xứ Đoài, nxb VHTT,2007

Charles Edouard Hocquard, Chiến dịch Bắc kỳ (Une Campagne au Tonkin)